ТЕРПЕНДАР, молекулалары C5H8 изопрен быуынынан торған углеводородтар. Үҫемлек туҡымаларында, ҡайһы бер бактерия һәм бәшмәктәрҙеңйәшәйеш продукттарында, бөжәктәрҙең секрет бүленделәрендә табылған. Изопрен быуындарҙың һанына ҡарап моно‑, сескви‑ (бер ярымлыҡ Т.), ди‑, три‑ (гормондар, стериндар), тетра‑ (каротин), политерпендар (мәҫ., тәбиғи каучук); молекула төҙөлөшө б‑са — ациклик (мәҫ., мирцен), циклик (1 йәки бер нисә ароматик булмаған ҡулса; мәҫ., лимонен, камфен) Т. айыралар. Ғәҙәттә Т. уларҙың кислородлы сығарылмалары — терпеноидтар — ҡушылып йөрөй. Тығыҙлығы 1000 кг/м3 кәмерәк. Органик эреткестәрҙә эрей, һыуҙа эремәй, майҙарҙы һәм ыҫмалаларҙы яҡшы эретә. Һауала окислана, ҡыҙҙырғанда изомерлаша; катализаторҙар булғанда диспропорциялана, икеләтә бәйләнештә еңел гидрирлана, гидратациялана, галогендарҙы, галогеноводородтарҙы, органик к‑таларҙы һ.б. ҡуша. Т. һәм терпеноидтарҙы тәбиғи сеймалдан ректификациялап, һыуытып һ.б. ысулдар м‑н алалар. Индивидуаль ҡулланалар, скипидар, ыҫмала, эфир майҙары, бәлзәм һ.б. итеп косметик саралар, ҡағыҙ һәм ҡатырға етештергәндә; аҙыҡ эссенцияһы, дарыуҙар, эреткес, пластификатор, инсектицидтар, флотореагент һ.б итеп файҙаланалар. Башҡортостанда эфир майҙары составында Т. һәм терпеноидтар булған үҫемлектәр (мәтрүш, бөтнөк) үҫә. 20‑се б. 80‑се йй. Химия ин‑тында Г.А.Толстиков етәкс. Т. химияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр башлана, юғары терпеноидтарҙың селектив трансформациялары үткәрелә, Т. һәм уның сығарылмалары нигеҙендә ялҡынһыныуға һәм сей яраға ҡаршы дарыу препараттары уйлап табыла (Л.Ә.Балтина, Ф.З.Ғәлин, О.Б.Казакова, Р.М.Кондратенко, А.Г.Толстиков һ.б.). Нефтехимия һәм катализ ин‑тында 90‑сы йй. башында О.А.Балтаев етәкс. картуф япраҡтарынан сесквитерпен, дөйәбаш, һабынсәскә, алабута, һыйыртел, елемүләндән стерин алыу б‑са эштәр эшләнә, уларҙың колорадо картуф ҡуңыҙының һәм бал ҡорттарының йәшәйешенә тәьҫире өйрәнелә. В.Н.Одиноков етәкс.һыйыртел 20‑гидроксиэкдизонының дарыу препараттары синтезындағы трансформацияһы б‑са тикшеренеүҙәр башлана. В.Р.Әхмәтова етәкс. шайтан текәненән айырып алынған тараксастан рәтенә ҡараған тритерпеноидтар нигеҙендә стресҡа ҡаршы һәм иммунитетты көсәйткән препараттар эҙләп табыу һәм сығарыу эштәре алып барыла.

В.Р.Әхмәтова, О.Б.Казакова

Тәрж. Л.Н.Абдрахманова

Яндекс.Метрика