ҠАРА ТУПРАҠ, болонло дала һәм дала үҫемлектәре аҫтында карбонатлы делювиаль һәм элювиаль-делювиаль балсыҡта һәм ҡомло балсыҡта йыуылмаған йәки ваҡыты-ваҡыты м‑н йыуылған һыу режимында һәм дым етешмәгәндә уртаса континенталь йәки континенталь климат шарттарында барлыҡҡа килгән тупраҡ тибы. Башҡортостанда Ҡ.т. ҡыҫҡа, һыу ағымы-тел формаһындағы тупраҡ профиле, серетмә күләменең юғары булыуы һәм уның составында гумат-кальций комплекстары өҫтөнлөк итеүе, ауыр механик составлы, тупраҡ барлыҡҡа килтереүсе тоҡомдарҙың юғары карбонатлы булыуы хас. Көлһыуланған, йыуылған, типик, типик карбонатлы, ябай, көньяҡ ярым типтарын айырып йөрөтәләр (ҡара: табл.).

Көлһыуланған Ҡ.т. Башҡортостандың Урал алдында, нигеҙҙә, делювиаль, башлыса карбонатлы, ауыр механик составлы ултырмаларҙа, төньяҡ-көнсығыш өлөштә — карбонатһыҙ (ҡомташлы-балсыҡлы) тоҡомдар элювийында, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында — элювиаль-делювиаль карбонатлы ҡомло балсыҡта барлыҡҡа килгән. Серетмә горизонты (ҡалынлығы 40—50 см) ҡараһыу һоро йәки ҡара төҫтә, структураһы саңлы-бөртөклө, түбәнге өлөшөндә ваҡ сәтләүек һымаҡ структур айырымлыҡтар өҫтөндә аҡһыл кремнезёмлы онтаҡ бар. Иллювиаль горизонты тығыҙ, структураһы өҫтөндә органик-минераль шекәрәләрҙән төшкән ялтырауыҡ булған сәтләүек йәки сәтләүек-призма формаһында, карбонаттары аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Механик составы б-са балсыҡлы һәм ауыр ҡомло балсыҡлы. Дөйөм майҙаны (мең га): 314, ш. иҫ. ауыл хужалығы ерҙәре — 253, һөрөнтө ерҙәр — 198 (1995). Төньяҡ урман- дала зонаһында Өфө һәм Тере Танып йй. араһында, төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһында Әй й. үҙәнендә, көньяҡ урман-дала зонаһында, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында таралған.

Йыуылған Ҡ.т. элювиаль-делювиаль балсыҡта һәм ҡомло балсыҡта, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында тығыҙ эзбизташтар һәм мергелдәрҙең йоҡа ҡатламлы элювий-делювийында барлыҡҡа килгән; рельефтың тигеҙләнгән элементтарын биләй. Тупраҡ профиленең ҡалынлығы 120—150 см. Серетмә горизонты (ҡалынлығы 50—60 см) ҡараһыу һоро йәки ҡара төҫтә, тығыҙланған, структураһы төйөрлө-бөртөклө. Иллювиаль горизонты ярыҡтарында ҡараһыу көрән ағымдар булған көрән төҫтә, тығыҙ, көлһыуланыу билдәләре юҡ, структураһы ҡырҙарында ялтырауыҡ булған төйөр йәки призма-сәтләүек формаһында. Механик составы б-са башлыса балсыҡлы йәки ауыр ҡомло балсыҡ. Дөйөм майҙаны (мең га): 2616, ш. иҫ. а.х. ерҙәре — 1736, һөрөнтө ерҙәр — 1342 (1995). Барлыҡ ауыл хужалығы зоналарында, башлыса көньяҡ урман-дала һәм Урал алды дала зонаһында, Әй й. үҙәнендә, Башҡортостандың Урал аръяғында — төньяғында һәм тау алды һыҙатында — таралған.

Типик Ҡ.т. Карбонатлы делювиаль һәм элювиаль- делювиаль балсыҡлы һәм ҡомло балсыҡлы тоҡомдарҙа, һары тупраҡ һымаҡ ҡомло балсыҡта барлыҡҡа килгән; һөҙәк битләүҙәрҙе биләй. Серетмә горизонты (ҡалынлығы 35—60 см) ҡараһыу һоро йәки ҡара төҫтә, структураһы саңлы-бөртөклө йәки төйөрлө-эре бөртөклө, карбонаттар бар. Механик составы б-са ауыр һәм уртаса ҡомло балсыҡ. Дөйөм майҙаны (мең га): 885, ш. иҫ. а.х. ерҙәре — 800, һөрөнтө ерҙәр — 671 (1995). Урал алды дала зонаһында Өршәк һәм Ашҡаҙар, Сәрмәсән һәм Дим йй., көньяҡ урман-дала зонаһында Баҙы һәм Сәрмәсән, Дим һәм Өршәк йй. араһында, Урал аръяғы дала зонаһында — Һаҡмар й. һул яры буйлап; Дөйөм Һырт битләүҙәре буйлап, Бөгөлмә- Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ өлөшөндә таралған.

Типик карбонатлы Ҡ.т. карбонатлы тупраҡ яһаусы тоҡомдар яҡын ятҡанда рельефтың юғары элементтарын биләй. Типик Ҡ.т. карбонаттарҙың күләме юғарыраҡ булыуы м-н айырыла. Ҡалдыҡ (тығыҙ эзбизташтарҙа формалашҡан, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында таралған), икенсел (карбонатлы һары тупраҡ һымаҡ делювиаль балсыҡта плакорлы шарттарҙа; Сәрмәсән һәм Дим, Өршәк һәм Ашҡаҙар йй. араһында) карбонатлы типик Ҡ.т. айырып йөрөтәләр. Дөйөм майҙаны (мең га): 962, ш. иҫ. а.х. ерҙәре — 819, һөрөнтө ерҙәр — 529 (1995).

Ябай Ҡ.т. Урал аръяғы далаларының уртаса ҡоро климат шарттарында балсыҡлы һәүерташтарҙың, кристаллы һәм метаморфик тоҡомдарҙың элювиаль ҡатламдарында һәм йыш ҡына татырлы элювиаль- делювиаль ултырмаларҙа барлыҡҡа килгән. Тупраҡ профиле (ҡалынлығы 60 см яҡын) тел формаһында, йыш ҡына тоташҡан формала. Серетмә горизонты ҡуңыр төҫмөрлө ҡараһыу һоро төҫтә, структураһы ҡырсынташлы, башлыса эре киҫәкле. Механик составы б-са еңел һәм ауыр ҡомло балсыҡлы тупраҡ өҫтөнлөк итә. Карбонатлы һәм тоҙло төрҙәре осрай. Дөйөм майҙаны (мең га): 293, ш. иҫ. а.х. ерҙәре — 276, һөрөнтө ерҙәр — 230 (1995). Баймаҡ, Хәйбулла, Әбйәлил р-ндарында таралған.

Көньяҡ Ҡ.т. башлыса ябай Ҡ.т. м‑н бергә ята; арҡаларҙың һөҙәк битләүҙәрен, ярлы һәм һирәк бүтәгә- ҡылғанлы үҫемлектәр үҫкән ҡоро далаларҙың яйла һымаҡ киң һыу айырғыс арауыҡтарын биләй. Тупраҡ профиле ябай Ҡ.т. айырмалы рәүештә айырылып тороусы һәм ярыҡлы, төҫө тигеҙ түгел, тығыҙ; структураһы эре киҫәкле; серетмә горизонтының ҡалынлығы 40 см яҡын. Дөйөм майҙаны (мең га): 57, ш. иҫ. а.х. ерҙәре — 56, һөрөнтө ерҙәр — 40 (1995). Башҡортостанда Ҡ.т. дөйөм майҙаны (мең га): 4529 (респ. майҙанының 31,7%ы), ш. иҫ. а.х. ерҙәре — 3941, һөрөнтө ерҙәр — 3011 (1995). Ҡ.т. уңдырышлылығын арттырыусы төп саралар: тупраҡҡа эзбиз индереү, минераль ашламалар, органик ашламалар индереү, тупраҡ эрозияһынан һаҡлау һ.б. Иген, техник һ.б. культуралар сәсеү өсөн ҡулланыла.

Әҙәб.: Богомолов Д.В. Почвы Башкирской АССР. М., 1954; Чернозёмы Башкирии/ М.Н.Бурангулова [и др.]. Уфа, 1969.

Ф.Х.Хәзиев

Тәрж. Г.А.Миһранова

Текст на русском языке

 

Ҡара тупраҡтың физик-химик һәм һыу-физик үҙенсәлектәре

 

Ҡара тупраҡ

 

көлһыу-ланған

йыуылған

типик

типик карбонатлы

ябай

көньяҡ

Ауырлығы,  г/см3:

 

 

 

 

 

 

күләм

0,98—1,02

0,92—1,06

0,99—1,27

1,08—1,16

0,97—1,22

1,04—1,06

сағыштырма

2,50—2,60

2,41—2,53

2,54—2,62

2,53—2,60

2,62—2,64

2,62—2,65

Составы, %:

 

 

 

 

 

 

дөйөмсеретмә

8,0—10,0

6,0—12,0

6,0—8,0

5,0—8,0

6,0—9,0

4,5—6,0

азот

0,5—0,6

0,4—0,6

0,3—0,7

0,4—0,5

0,40—0,55

0,25—0,30

фосфор

0,23—0,26

0,15—0,20

0,15—0,20

0,18—0,20

0,14—0,19

0,12—0,14

калий

1,6—2,08

1,4—1,7

1,7—2,6

1,5—2,1

1,2—2,4

1,2—2,5

күсмә серетмә

1,1—1,2

1,0—1,3

0,5—0,6

0,2—0,9

0,4—0,6

0,5—0,7

фосфор

2,3—4,0

3,0—5,0

1,5

2,0—3,0

4,0—6,0

4,0—6,0

калий

12,0—18,0

7,0—18,0

3,6

5,0—6,0

6,0—7,0

5,0—6,0

гидролизға еңел бирелгән азот, мг/100 г тупраҡҡа

60—80

60—70

60—80

25—68

45—50

40—50

рН

5,2—6,0

5,9—6,4

7,0

7,0—7,3

7,0

6,8—8,0

Гидролитик әселеге,

мг-экв/100 г тупраҡ

5,0—10,0

2,4—6,6

Йотолған һелтенең суммаһы,

мг-экв/100 г тупраҡ

50

45—60

40—65

38—45

30—60

36—38

Тупраҡтың һөрөнтө ҡатламында үлсәме 0,25 мм ҙурыраҡ булған һыуға бирешмәүсән агрегаттар, %

20—30

30—40

51—62

50—60

63—65

59,5

Көпшәклелеге, %

60‑ҡа яҡын

55—60

52—60

52—58

53—63

56—61

Дым һыйҙырышлы-лығы, %:

 

 

 

 

 

 

капиллярлығы

тулылығы

57—59

64—66

48—63

55—65

32—46

45—60

32—46

43—51

35—41

40—50

46—48

52—57

 

 

 

 

 

     © ГАУН РБ“Башкирская энциклопедия”, 2018             Все права на материалы, находящиеся на сайте http://башкирская-энциклопедия.рф, охраняются в соответствии с законодательством РФ, в том числе об авторском праве и смежных правах.