КӨЙӨРГӘҘЕ РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Фёдоровка һәм Мәләүез, көнсығышта — Күгәрсен р‑ндары, көньяҡ‑көнсығышта һәм көнбайышта Ырымбур өлк. м‑н сиктәш. 1935 й. 31 ғин. БАССР‑ҙың Мәләүез һәм Мораҡ райондарын бүлгеләү һөҙөмтәһендә ойошторола (ҡара: Административ район). 1963 й. 1 февр. бөтөрөлә, терр‑яһы Мәләүез р‑ны составына индерелә. 1965 й. 13 ғин. Күмертау р‑ны булараҡ яңынан ойошторола, 1992 й. 17 дек. алып хәҙ. исемен йөрөтә. Майҙаны — 2235 км2. Адм. үҙәге — Ермолаевка а., Өфөнән көньяҡҡа табан 245 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 44,5; 1959 — 36,1; 1989 — 23,3; 2002 — 25,6; 2010 — 25,1. Милли составы (2002): башҡорттар — 42,6%, урыҫтар — 32,7%, татарҙар — 14,6%, сыуаштар — 7,3%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 11,2 кеше/км2. Районда 12 ауыл советы, 84 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Ермолаевка (6,4 мең кеше), Айсыуаҡ (1,2 мең), Яңы Мораптал (1,3 мең) ауылдары. Район сиктәрендә Күмертау ҡ. урынлашҡан. Район терр‑яһы Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттарында урынлашҡан. Һайылмыш уйпатлығы һәм Мораҡ депрессияһы сиктәрендә ята. Район терр‑яһында гипс (Разномойка, Санйын), ҡом‑ҡырсын ҡатнашмаһы (Бөгөлсән‑II), ҡом (Санйын), балсыҡ (Алексеевка, Завод, Яңы Михайловка), газ‑нефть (Күмертау, Маячный, Мораптал), нефть ятҡылыҡтары (Белоглинка), ер аҫты һыуҙары (Ира, Ҡансыра, Маячный) ятҡылыҡтары бар. Климаты уртаса континенталь, йылы, ярым ҡоро. Һауаның уртаса йыллыҡ т‑раһы 3°C, ғин. уртаса т‑ра −14,5°С, июлдә 19,5°С. Абс. макс. т‑ра 37,5°С, абс. миним. т‑ра −41,1°C. Яуым‑төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 500— 550 мм, йылы осорҙа 350 мм. Гидрографик селтәрҙе Мәләүез һәм Керәүле ҡушылдыҡтары м‑н Ағиҙел й.; Ҡуяныш, Ҡунаҡбай, Туғыҙтимер, Оло Юшатыр, Ҡаҙлайыр ҡушылдыҡтары м‑н Оло Юшатыр й.; Кесе Көйөргәҙе, Шайтан, Исмаил ҡушылдыҡтары м‑н Оло Көйөргәҙе й. барлыҡҡа килтерә. Йыуылған һәм типик ҡара тупраҡ, көньяҡта — туғай тупрағы, ҡалҡыу ерҙәрҙә һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Болонло далалар таралған. Ҡайын һәм уҫаҡ ҡатыш йүкә, саған, имән ағастарынан торған киң япраҡлы урман утрауҙары район майҙанының 8,2%‑ын тәшкил итә. Хайуандар донъяһы урман һәм дала төрҙәренән тора. Никитин яланғаслыҡтары, Яҡут тоҙло һыу сығанағы, Ермолаевка дендропаркы — тәбиғәт ҡомартҡылары. Наҡаҫбаш заказнигы ойошторолған. Райондың төньяҡ‑көнсығыш өлөшө Көнгәк заказнигына инә. 2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 191,9 мең га (дөйөм майҙандың 85,9%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 103,7, сабынлыҡтар — 17,5, көтөүлектәр — 70,7; урмандар майҙаны — 18,4, ер өҫтө һыуҙары — 0,9. Район Урал алды дала зонаһына инә. А.х. пр‑тиелары [8 АХПК, 5 ЯСЙ, 138 крәҫтиән (фермер) хужалығы] иген культуралары, көнбағыш, шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүгә, ит‑һөт йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Тоҡомло малсылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән. Район терр‑яһында “Ермолаевка элеваторы” ЯСЙ, “Ремонтник” ЯСЙ урынлашҡан. “Газпром подземного хранения газа” ЯСЙ‑ның “Ҡансыра газды ер аҫтында һаҡлау идаралығы” филиалы, “Нефтехимоборудование” ЯСЙ, нефть промыслаһы ҡорамалдары з‑ды, “Башспирт” ААЙ-ның спирт‑араҡы комб‑ты, “Куюргазамолоко” ЯСЙ, ҡатнаш аҙыҡ з‑ды (Айсыуаҡ а.), юл ремонтлау‑төҙөү идаралығы, МТС һ.б. эшләй. Район терр‑яһынан Куйбышев т. юлы (Дим—Төйлөгән участкаһы) һәм Көньяҡ Урал т. юлы (Мораптал—Һаҡмар участ- каһы), Өфө—Ырымбур, Магнитогорск—Ира автомобиль юлдары үтә. Көньяҡ иҡтисади төбәккә инә. Районда 21 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 13‑ө урта мәктәп (ш. иҫ. Ермолаевка урта мәктәбе №1, Мораптал урта мәктәбе, Таймаҫ гимназияинтернаты), коррекция интернат‑мәктәбе, соц. приют, 24 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар муз. мәктәбе, сәнғәт мәктәбе, пионерҙар һәм уҡыусылар йорто, пед. мәғлүмәт үҙәге, ДЮСШ; үҙәк район һәм 2 участка дауаханаһы, 3 амбулатория, 43 фельдшер‑акушерлыҡ пункты, ҡарттар һәм инвалидтар йорт-интернаты (Свобода а.), “Сокол” физкультура‑һауыҡтырыу комплексы; 41 клуб, 21 китапхана, Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы, Кинйә Арыҫланов музейы, Көйөргәҙе музейы, Б.Бикбай (Яңы Ҡалта а.), А.С.Пушкин (Шәбағыш а.) музейҙары бар. Районда 13 халыҡ һәм 5 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Куюргаза” гәз. сыға.

Г.Н.Кәбирова, З.Ш.Тимербаева

Тәрж. Х.А.Шәрипова

Карта: Көйөргәҙе районы

Текст на русском языке