ИЛЕШ РАЙОНЫ, БР‑ҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Краснокама, көнсығышта — Дүртөйлө, көньяҡта — Саҡмағош һәм Баҡалы р‑ндары, көнбайышта ТР м‑н сиктәш. 1935 й. 31 ғин. БАССР‑ҙың Баҡалы, Дүртөйлө, Саҡмағош р‑ндарын бүлгеләүгә бәйле ойошторола (ҡара: Административ район). Майҙаны — 1974 км2. Адм. үҙәге — Үрге Йәркәй а., Өфөнән төньяҡ‑көнбайышҡа табан 160 км һәм Бүздәк т. юл ст. 102 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 60,2; 1959 — 45,5; 1989 — 36,3; 2002 — 36,3; 2010 — 34,6. Милли составы: башҡорттар — 80,5%, татарҙар — 13,7%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 17,5 кеше/км2. Районда 22 ауыл советы, 87 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Үрге Йәркәй (9,7 мең кеше), Рсай (0,9 мең), Йөннө (0,8 мең) ауылдары.

Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашҡан, рельефы йырындар, үҙәндәр м‑н ҡатмарланған. Бөрө биләне һәм Көньяҡ Татар көмбәҙе сиктәрендә ята. Район терр‑яһында ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы (Петертау), балсыҡ (Андреевка‑II), нефть ятҡылыҡтары (Арлан нефть ятҡылығы, Маншыр нефть ятҡылығы, Андреевка) бар. Климаты уртаса континенталь, йылы, бер аҙ ҡоро. Һауаның уртаса йыллыҡ т‑раһы 3°С, ғин. уртаса т‑ра −14°С, июлдә 18,5°С. Яуым‑төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 450—500 мм, йылы осорҙа 260—270 мм. Гидрографик селтәрҙе Баҙы, Миңеште, Сөн ҡушылдыҡтары м‑н Ағиҙел й.; Татыш, Ташкигә күлдәре, Мүкһаҙ, Торнаһаҙ, Туңҡамыш, Яҫыһаҙ һ.б. һаҙлыҡтар барлыҡҡа килтерә. Йыуылған ҡара тупраҡ таралған, көньяҡкөнбайышта — һоро урман тупрағы, төньяҡта — туғай тупрағы. Район майҙанының 17,6%‑ын имән, ҡайын, уҫаҡ урмандары ҡаплаған. Хайуандар донъяһы урман һәм дала төрҙәренән тора. Сейәле-Әтәс яланғаслыҡтары, Восток а. эргәһендәге ҡарағайлыҡ, Татыш күле — тәбиғәт ҡомартҡылары. Райондың төньяҡ‑көнсығыш өлөшө Ялан заказнигына инә.

2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 140,4 мең га (дөйөм майҙандың 71,1%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 93,1, сабынлыҡтар — 17,6, көтөүлектәр — 30,0; урмандар майҙаны — 34,7; ер өҫтө һыуҙары — 3,9. Район көньяҡ урман‑дала зонаһына инә. А.х. пр‑тиелары [Егерме икенсе партсъезд исемендәге колхоз, Куйбышев В.В. исемендәге колхоз, 8 АХПК, 6 ЯСЙ, 60 крәҫтиән (фермер) хужалығы] иген культуралары, картуф, шәкәр сөгөлдөрө, рапс, көнбағыш, мал аҙығы культуралары үҫтереүгә һәм орлоҡсолоҡҡа, һөт‑ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Сусҡасылыҡ, йәшелсәселек, умартасылыҡ үҫешкән. Район терр‑яһында “Илеш элеваторы” ЯСЙ, “Илеш икмәк бешереү комбинаты” ЯСЙ, ҡошсолоҡ инкубатор станцияһы, урман хужалығы урынлашҡан. Нефть ятҡылыҡтарын “Башнефть” АНК, “Башнефть—Уфа” һәм “Башнефть—Янаул” филиалдары эшкәртә. “Андреевка кирбес заводы” ААЙ, “Илешмолоко”, “Илишмясо”, “Илешхлеб”, юл ремонтлау‑төҙөү идаралығы, РТП, МТС һ.б. эшләй. Район терр‑яһынан Мәскәү—Өфө, Баҡалы—Үрге Йәркәй, Дүртөйлө—Груздевка, Шаран—Яңы Балтас—Андреевка автомобиль юлдары үтә. Ағиҙел й. Андреевка пристане респ. йылға транс порты системаһына инә. И.р. көнбайыш иҡтисади төбәккә инә.

Районда Башҡ. иҡт.‑юридик колледжы филиалы, һөнәрселек лицейы, 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, уларҙың 23‑ө урта мәктәп (ш. иҫ. Андреевка урта мәктәбе, Үрге Йәркәй урта мәктәбе №1), Башҡ. гимназия‑интернаты, коррекция мәктәбе, етем балалар һәм үҫмерҙәр өсөн соц. приют (Исәмәт а.), 34 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар сәнғәт мәктәбе, муз. мәктәбе, йәш техниктар станцияһы, 2 ДЮСШ, Балалар ижады үҙәге; район үҙәк дауаханаһы, 4 амбулатория, 58 фельдшер‑акушерлыҡ пункты; 56 клуб учреждениеһы, 30 китапхана, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Гәрәев М. музейы, милиция музейы, мари этнография музейы (Әнәс а.), “Ҡара юрға” ат спорты комплексы эшләй. Районда 2 өлгөлө һәм 8 халыҡ үҙешмәкәр сәнғәт коллективы, “Йәйғор” бейеү ансамбле бар. “Маяҡ” гәз. сыға.

Г.Н.Кәбирова, З.Ш.Тимербаева

Тәрж. З.Б.Латипова

Карта: Илеш районы

Текст на русском языке

     © ГАУН РБ“Башкирская энциклопедия”, 2018             Все права на материалы, находящиеся на сайте http://башкирская-энциклопедия.рф, охраняются в соответствии с законодательством РФ, в том числе об авторском праве и смежных правах.