ЕЙӘНСУРА РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяғында урынлашҡан. Төньяҡта — Күгәрсен, көнсығышта — Йылайыр һәм Хәйбулла р‑ндары, көнбайышта һәм төньяҡта Ырымбур өлк. м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Йылайыр кантоны (ҡара: Административ район) улустары инә. 1956 й. Е.р. Абҙан районы терр‑яһына инә. Майҙаны — 3342 км2. Адм. үҙәге — Иҫәнғол а., Өфөнән көньяҡҡа 337 км һәм Төйлөгән (Ырымбур өлк.) т. юл ст. көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 34,5; 1959 — 29,6; 1989 — 27,2; 2002 — 30,1; 2010 — 27,6. Милли составы: башҡорттар — 70,4%, урыҫтар — 14,9%, татарҙар — 11,6%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 8,6 кеше/км2. Районда 15 ауыл советы, 78 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Иҫәнғол (7,4 мең кеше), Иҙелбәк (1,3 мең), Таҙлар (1,1 мең.

Е.р. Йылайыр яйлаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы убалар теҙмәһенән тора, йылға үҙәндәре м‑н ныҡ телгеләнгән. Район Урал алды бөгөлөнөң эске зонаһында һәм Йылайыр синклинорийында ята. Район терр‑яһында балсыҡ һәм кирбес етештереүҙә ҡулланылған ҡомло балсыҡ (Павловск) ятҡылыҡтары бар. Климаты континенталь, дымлылыҡ етешмәй. Һауаның уртаса йыллыҡ т‑раһы 1,7°С, ғин. уртаса т‑ра −15,5°С, июлдә 19°С. Абс. макс. т‑ра 42°С, абс. миним. температура −46°С. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 400—500 мм, йылы осорҙа 300—350 мм. Гидрографик селтәрҙе Үрген, Оло Һүрәм, Өҫкәлек, Әселе ҡушылдыҡтары м‑н Оло Эйек; Ҡаҫмарт, Ҡороюл һ.б. йылғалар барлыҡҡа килтерә. Типик һәм йыуылған ҡара тупраҡ, төньяҡ-көнсығышта — һоро урман тупрағы, таулы өлөшөндә һоро тау-урман тупрағы, йыуылған һәм тулыһынса өлгөрөп етмәгән ҡара тау тупраҡтары өҫтөнлөк итә. Көнбайышта болон-дала ландшафы өҫтөнлөк итә. Район майҙанының 35%‑ын киң япраҡлы урмандар ҡаплаған. Хайуандар донъяһы урман һәм дала төрҙәренән тора. Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым ҡыуаҡлығы; Әлйән тауы һәм Канонников тауы, Аҙаҡлы й. тамағындағы Кесе Һүрәм й. үҙәне — тәбиғәт ҡомартҡылары.

2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 171,3 мең га (дөйөм майҙандың 51,2%) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 46,4, сабынлыҡтар — 47,1, көтөүлектәр — 81,7; урмандар майҙаны — 116,5; ер өҫтө һыуҙары — 1,2. Райондың көнбайыш өлөшө — Урал алды дала зонаһына, көнсығышы тау урман зонаһына инә. Тигеҙлектә урынлашҡан а.х. пр‑тиелары [19 ЯСЙ, “Муйнаҡ” а.х. артеле, 104 крәҫтиән (фермер) хужалығы] яҙғы бойҙай, ҡарабойҙай, картуф, көнбағыш һәм мал аҙығы культуралары үҫтереүгә, һөт йүнәлешле һыйыр малы, таулы өлөшөндә ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша, умартасылыҡ, йылҡысылыҡ, һарыҡсылыҡ үҫешкән. Район терр‑яһында урман хужалығы бар. “Урал аръяғы төҙөлөш компанияһы”, “Сельэнерго”, “Тепловик”, “КомСтройСервис” ЯСЙлары, һөт заводы, икмәк заводы, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы, мелиоратив-ремонт-файҙаланыу идаралығы, “Сельхозхимтранс”, “Агротехсервис” (Абҙан а.) пр‑тиелары, “Ергән МТС”‑ы пр‑тиеһының “Ейәнсура” бүлексәһе һ.б. эшләй. Район терр‑яһынан Магнитогорск (Силәбе өлк.)—Ира автомобиль юлы үтә. Көньяҡ иҡтисади төбәккә инә.

Районда һөнәрселек лицейы, 50 дөйөм белем биреү мәктәбе, улар араһында 29 филиал һәм 18 урта мәктәп, ш. иҫ. Абҙан урта мәктәбе, башҡ. гимназияһы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн “Ромашка” соц. приюты, 24 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар музыка мәктәбе, балалар-үҫмерҙәр туристик клубы; үҙәк район һәм 2 участка дауаханаһы, 3 амбулатория, 46 фельдшер-акушерлыҡ пункты, шәфҡәт туташы хеҙмәте дауаханаһы; 48 клуб учреждениеһы, 35 китапхана, Ейәнсура музейы бар. 10 халыҡ һәм 5 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Зианчуринские зори” һәм “Ейәнсура таңдары” гәз. сыға.

Ғ.Ә.Ғафаров

Тәрж. З.Б.Латипова

Карта: Ейәнсура районы

Текст на русском языке

Яндекс.Метрика