БӘЛӘБӘЙ РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Туймазы һәм Бүздәк, төньяҡ-көнсығышта — Дәүләкән, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта — Әлшәй, көньяҡта — Бишбүләк, көнбайышта Йәрмәкәй р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Бәләбәй кантоны улустары инә (ҡара: Административ район). 1963— 65 йй. райондарҙы эреләтеүгә бәйле, Б.р. составына Йәрмәкәй һәм Бишбүләк р‑ндары терр‑яһы ингән. Майҙаны — 1859 км2. Адм. үҙәге — Бәләбәй ҡ., Өфөнән көньяҡ-көнбайышҡа 180 км һәм Аксаков т. юл ст. төньяҡҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 74,1; 1959 — 35,7; 1989 — 16,6; 2002 — 17,4; 2010 — 20,8. Милли составы (2002): урыҫтар — 39,1%, сыуаштар — 21,0%, татарҙар — 19,0%, башҡорттар — 13,3%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 8,8 кеше/ км2. Районда Приют ҡасабаһы, 15 ауыл советы, 88 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Аксаков (3,2 мең кеше), Знаменка (1,9 мең), Баженов (0,5 мең), М.Горький ис. тоҡомсолоҡ заводының Үҙәк усадьбаһы (0,9 мең) ауылдары.

Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы яйла һымаҡ, киртләсле, йырын-һыҙалар селтәре м‑н йырғыланған. Район Татар көмбәҙе сиктәрендә һәм уның ситке зонаһында ята. Эзбизташ (Красная Зарница), ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы (Туҙлыҡыуыш), төҙөлөш ҡомо (Алексеевка, Песмән, Сысоевка), балсыҡ һәм кирбесле ҡомло балсыҡ (Бәләбәй I), нефть ятҡылыҡтары (Бәләбәй, Илькин, Өҫән-Ивановка һ.б.), ер аҫты һыуҙары ятҡылыҡтары (Бәләбәй, Мартынов, Һыуыҡҡул, Шкапов) асылған. Климаты континенталь, уртаса дымлы. Уртаса йыллыҡ т‑ра 2,1°С, ғин. уртаса т‑ра ‑15°С, июлдә 19°С. Абс. макс. т‑ра 38°С, абс. миним. ‑47°С. Яуымтөшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 450—550 мм, йылы осорҙа 350 мм. Гидрографик селтәрҙе Рә (Ыҡ й. ҡушылдығы), Өҫән йй. һәм уларҙың ҡушылдыҡтары барлыҡҡа килтерә. Һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағы, йыуылған, типик карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә. Киң япраҡлы урмандар төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм район майҙанының 35%‑ын биләй. Хайуандар донъяһы дала төрҙәренән тора. Өҫән-Ивановка урман хужалығындағы ҡарағас, ҡарағай культуралары һәм Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар, Мичурин шыршыһы һәм элек ултыртылған ҡарағастар — тәбиғәт ҡомартҡылары. Бәләбәй урман хужалығында яҙғы умырзаяны һаҡлау б‑са заказник, Өҫән-Ивановка заказнигы һәм Бунин урманы заказнигы ойошторолған. Б.р. терр‑яһына Асылыкүл тәбиғи паркының бер өлөшө инә.

2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 108,8 мең га (дөйөм майҙандың 58,5%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 64,1, сабынлыҡтар — 4,3, көтөүлектәр — 38,9; урмандар майҙаны — 66, ер өҫтө һыуҙары — 0,3. Район Урал алды дала зонаһына инә. А.х. пр‑тиелары [АХПК, 2 ААЙ, 12 ЯСЙ, 150 крәҫтиән (фермер) хужалығы] иген культуралары үҫтереүгә, малсылыҡҡа махсуслаша. Сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ үҫешкән, элеватор бар. “Башнефть—Добыча” ЯСЙ нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү, “Газпром трансгаз Уфа” ЯСЙ тәбиғи газ ташыу м‑н шөғөлләнә. “Сельэнерго” ЯСЙ, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй. Район терр‑яһынан Куйбышев т. юлы (Абдулла—Өфө участкаһы) һәм Бәләбәй—Йәрмәкәй—Приют, Бәләбәй—Николаевка—Туймазы—Баҡалы, Аксёнов—Аксаков автомобиль юлдары үтә. Б.р. көнбайыш иҡтисади төбәккә инә.

17 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, балалар ижады үҙәге; үҙәк дауахана, ауыл амбулаторияһы, 31 фельдшер-акушерлыҡ пункты, шәфҡәт туташы хеҙмәте бүлеге, Аксаков С.Т. исемендәге шифахана, “Глуховская” шифаханаһы; 37 клуб учреждениеһы, 31 китапхана, Аксаковтар ғаиләһе музейы (ҡара: Аксаков музейы), Иванов К. йорт-музейы, Цветаева М. музейы һ.б. бар. 2 халыҡ һәм 2 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Белебеевские известия” һәм “Урал сасси” гәз. сыға.

Ғ.Ә.Ғафаров

Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина

Текст на русском языке

БӘЛӘБӘЙ РАЙОНЫ картаһы

Яндекс.Метрика