БӨРЙӘН РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяҡ-көнсығышында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Белорет, көнсығышта — Әбйәлил һәм Баймаҡ, көньяҡта — Йылайыр һәм Күгәрсен, көнбайышта Мәләүез һәм Ишембай р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Йылайыр кантоны улустары инә (ҡара: Административ район). 1963 й. 1 февр. бөтөрөлә, терр‑яһы Белорет р‑ны составына бирелә. 1965 й. 4 нояб. яңынан ойошторола. Майҙаны — 4444 км2. Адм. үҙәге — Иҫке Собханғол а., Өфөнән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет т. юл ст. көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 9,6; 1959 — 10,8; 1989 — 14,2; 2002 — 16,8; 2010 — 16,7. Милли составы (2002): башҡорттар — 96,7%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 3,5 кеше/ км2. Районда 12 ауыл советы, 34 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Иҫке Собханғол (4,6 мең кеше), Байназар (1,3 мең), Иҫке Монасип (0,6 мең) ауылдарыы.

Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 13%‑тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан. Көнсығышта терр‑яһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы м‑н сикләнгән. Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синклинорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡкөнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята. Барит (Күжә), доломит (13‑сө км) ятҡылыҡтары асылған. Климаты континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ т‑ра 1,5°С, ғин. уртаса т‑ра −16°С, июлдә 18°С. Яуымтөшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм. Гидрографик селтәрҙе ҡушылдыҡтары (Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, Нөгөш, Үҙән) м‑н Ағиҙел й. барлыҡҡа килтерә. Һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған. Ландшафтарҙың үҙенсәлеге вертикаль зоналыҡ, терр‑яның киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуы һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуы м‑н бәйле. Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора. Районда Башҡорт ҡурсаулығы һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы ойошторолған, райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Башҡортостан милли паркы составына инә. Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Әпшәк инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары; Әсебар заказнигы һәм “Алтын Солоҡ” заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%‑ын алып тора (респ. б‑са иң юғары күрһәткес).

2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 27,1 мең га (дөйөм майҙандың 6%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 4,2, сабынлыҡтар — 18,3, көтөүлектәр — 4,5; урмандар майҙаны — 321,0, ер өҫтө һыуҙары — 1,8. Район тау-урман зонаһына инә. А.х. пр‑тиеларының [9 АХПК, 2 МУАХП, 78 крәҫтиән (фермер) хужалығы] махсуслашыуы — тәбиғи мал аҙығы ерҙәре нигеҙендәге малсылыҡ. Умартасылыҡ, солоҡсолоҡ, туризм үҫешкән. Б.р. “Шүлгән” ҡулланыусылар йәмғиәте, “Алағуян”, “Бурзянагро” һ.б. МУП‑тар, “Алтын Балдаҡ” ЯСЙ, “Каповатур”, “Бурзянтур” туристик фирмалары, юл ремонтлаутөҙөү идаралығы һ.б. эшләй. Район терр‑яһынан Ҡағы—Иҫке Собханғол, Сермән—Иҫке Собханғол автомобиль юлдары үтә. Б.р. Урал иҡтисади төбәгенә инә.

Районда ПУ, 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 13‑ө урта мәктәп (ш. иҫ. Байназар урта мәктәбе), 22 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар сәнғәт мәктәбе, ДЮСШ; үҙәк район дауаханаһы, 3 ауыл амбулаторияһы, 28 фельдшеракушерлыҡ пункты, 2 шәфҡәт туташы хеҙмәте дауаханаһы; 29 клуб учреждениеһы, 24 китапхана, Сәғитов М. музейы бар. 5 халыҡ һәм 2 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Таң” гәз. сыға.

М.Ф.Хисмәтов

Тәрж. З.Б.Латипова

Текст на русском языке

 

 

Карта: БӨРЙӘН РАЙОНЫ

Яндекс.Метрика