БОРАЙ РАЙОНЫ, БР‑ҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Яңауыл һәм Тәтешле, көнсығышта — Балтас һәм Мишкә, көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайышта — Бөрө һәм Дүртөйлө, көнбайышта Ҡалтасы р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Бөрө кантоны улустары инә (ҡара: Административ район). 1963—65 йй. Б.р. составына Балтас р‑ны терр‑яһы ингән. Майҙаны — 1814 км2. Адм. үҙәге — Борай а., Өфөнән төньяҡҡа 152 км һәм Яңауыл т. юл ст. көньяҡ-көнсығышҡа табан 68 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 58,1; 1959 — 47,3; 1989 — 29,7; 2002 — 28,3; 2010 — 25,1. Милли составы (2002): башҡорттар — 69,3%, татарҙар — 21,6%, удмурттар — 5,2% һ.б. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 13,9 кеше/ км . Районда 13 ауыл советы, 95 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Борай (9,5 мең кеше), Салҡаҡ (0,7 мең), Яңы Бикмәт (507) ауылдары.

Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Б.р. Бөрө биләне сиктәрендә һәм Башҡорт көмбәҙенең ситке зонаһында ята. Агрономик мәғдәндәр (Ҡаратамаҡ), ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы (Липовка, Үрге Липовка), балсыҡ һәм ҡомло балсыҡ (Борай, Әжәк), нефть ятҡылыҡтары (Борай нефть ятҡылығы, Баръяҙы һ.б.), ер аҫты һыуҙары ятҡылығы (Борай) асылған. Климаты континенталь, бер аҙ ҡоро. Уртаса йыллыҡ т‑ра 2°С, ғин. уртаса т‑ра −16°С, июлдә 19°С. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 550 мм, йылы осорҙа 350—400 мм. Гидрографик селтәрҙе Ағиҙел, Тере Танып йй. һәм уларҙың ҡушылдыҡтары барлыҡҡа килтерә. Ҡаратамаҡһаҙ, Көмөшлө һаҙлыҡтары бар. Туғай һәм һоро урман тупраҡтары, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған. Урман (башлыса киң япраҡлы һәм ылыҫлы) райондың дөйөм майҙанының 20%‑ын биләй, терр‑яның күпселек өлөшө һөрөлгән. Хайуандар донъяһы урман һәм дала төрҙәренән тора.

2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 128,6 мең га (дөйөм майҙандың 71%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 80,5, сабынлыҡтар — 18,7, көтөүлектәр — 29,1; урмандар майҙаны — 37,1, ер өҫтө һыуҙары — 3,1. Район төньяҡ урмандала зонаһына инә. А.х. пр‑тиелары [10 АХПК, Ленин В.И. исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы, агрофирма, 40‑тан ашыу крәҫтиән (фермер) хужалығы] иген культуралары (ужым арышы, яҙғы бойҙай), ҡарабойҙай, борсаҡ, картуф үҫтереүгә, ит-һөт йүнәлешле һыйыр малы, һарыҡ, сусҡа үрсетеүгә махсуслаша. Район терр‑яһында инкубатор станцияһы, урман хужалығы бар. Б.р. бәләкәй нефть промыслалары, “Газ‑сервис” ААЙ‑ның район идаралығы, “Һөт эше — Борай” ЯСЙ, кирбес заводы, ПМК, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй. Район терр‑яһынан Өфө—Бөрө—Яңауыл, Борай—Иҫке Балтас—Көйәҙе (Пермь өлк.), Дүртөйлө—Борай автомобиль юлдары үтә. Б.р. төньяҡ-көнбайыш иҡтисади төбәккә инә.

Районда ПУ, 24 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 11‑е урта мәктәп (ш. иҫ. Борай урта мәктәбе №1, Салҡаҡ урта мәктәбе), 17 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар сәнғәт мәктәбе, Балалар ижады үҙәге; үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханаһы, 46 фельдшер-акушерлыҡ пункты; 41 клуб учреждениеһы, Борай татар халыҡ театры, “Дуҫлыҡ” халыҡ бейеү ансамбле, 31 китапхана, мәҙәниәт йорто бар. 8 халыҡ һәм 6 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Алға” гәз. сыға.

Ғ.Ә.Ғафаров

Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина

Текст на русском языке

Карта: БОРАЙ РАЙОНЫ

Яндекс.Метрика