БАШҠОРТ ТЕЛЕНЕҢ ФОНЕТИК СИСТЕМАҺЫ, башҡорт теленең телмәр өндәре берләшмәһе, ул туғандаш һәм туғандаш булмаған телдәрҙең өндәр системаһы м‑н сағыштырғанда дөйөм һәм айырмалы билдәләр м‑н характерлана. Башҡ. теле вокализмында 9 башҡ. һуҙынҡы өнө бар. [а] һәм [ы] өндәре башҡа төрки телдәр м‑н сағыштырғанда үҙгәрешһеҙ һаҡланған; ҡалған һуҙынҡылар үҙгәреш кисергән: дөйөм төрки киң һуҙынҡылар тар һуҙынҡыларға әйләнгән, мәҫ., дөйөм төрки “беш” б[е]ш — башҡ. “биш” б[и]ш, “он” [о]н — “ун” [у]н, “көл” к[ө]л — “күл” к[ү]л; тар һуҙынҡылар — киңгә, мәҫ., дөйөм төрки “тиш” т[и]ш — башҡ. “теш” т[эе]ш, “ун” [у]н — “он” [оо]н, “күл” к[ү]л — “көл” к[ө]л һ.б. Башҡ. телендә [а] һәм [е] киң һуҙынҡылары, башҡа төрки телдәрҙәге кеүек үк, оҙон һәм аныҡ әйтелешле; ҡалғандары ҡыҫҡа әйтелә һәм ябылған (редукцияға бирелгән), мәҫ., “теш” т[э̆е] ш, “кис” к[й]с, “ҡыш” ҡ[ы̆]ш, “күк” к[ў̆]к, “ҡул” ҡ[ў]л, “төн” т[ї̆]н, “ҡош” ҡ[о̆о]ш. Урыҫ теленән үҙләштерелгән [а], [о], [у], [ыи], [эи], [и] өндәре график билдәләре б‑са башҡ. өндәре м‑н тап килә (ҡара: Графика), әммә артикуляция б‑са уларҙан айырыла һәм урыҫ теленән һуңыраҡ үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә ҡулланыла: “вал”, “порт”, “бур”, “тыл”, “винт”, “рельс”. Консонантизмда 24 башҡ. тартынҡы өнө бар. Башҡа төрки телдәрҙә осрамаған [һ], [ҫ], [ҙ] өндәре булыуы м‑н айырыла. [һ], [ҫ] өндәре дөйөм төрки [с] тартынҡыһының тарихи үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Башҡ. диалекттарында был өндәр төрлөсә сағылыш таба, әҙәби телдә [һ] тартынҡыһы ижек башында ғына ҡулланыла, мәҫ., “һарымһаҡ” [һ]а‑рым‑[һ]аҡ; [ҫ] — ижек аҙағында, мәҫ., “ҡыҫҡыс” ҡы[ҫ]ҡыс. [ҙ] өнөнөң ике яҡлы килеп сығышы бар: 1) һүҙҙең бөтә урынында дөйөм төрки [з] өнөнөң тарихи үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, мәҫ., дөйөм төрки “ҡаз” ҡа[з] — башҡ. “ҡаҙ” ҡа[ҙ], “бузук” бу[з]ук — “боҙоҡ” бо[ҙ]оҡ; 2) һүҙҙең уртаһында даими булмаған [т]>[д]>[ҙ]>[й] үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, мәҫ., дөйөм төрки “ҡудуҡ” ҡу[д]уҡ — башҡ. “ҡоҙоҡ” ҡо[ҙ]оҡ, “сыдыр‑” сы[ д]ыр — “һыҙыр-” һы[ҙ]ыр. Дөйөм төрки [ч] башҡ. телендә һүҙҙең бөтә урынында [с] өнөнә күскән, мәҫ., дөйөм төрки “чаҡ” [ч]аҡ — “саҡ” [с]аҡ, “ҡачан” ҡа[ч]ан —“ҡасан” ҡа[ с]ан, “ачҡыч” а[ч]кы[ч] — “асҡыс” а[с]ҡы[с]. Башҡ. телендә тартынҡы өндәрҙең ҡулланылышы, башҡа төрки телдәрҙәге кеүек үк, етди тәртипкә һалынған: башҡ. һүҙҙәрендә анлаутта [г], [ғ], [ҙ], [з], [л], [н], [ң], [п], [р], [ҫ] өндәре ҡулланылмай; һүҙҙең башында һәм аҙағында ике һәм унан да күберәк тартынҡы килергә тейеш түгел (ҡара: Протеза, Эпентеза). [в], [ж], [ф], [х], [ц], [ч], [щ] өндәре үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла. Телмәр барышында морфемалар, һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр составында өндәр үҙгәреше күҙәтелә (ҡара: Өндәрҙең комбинаторлы үҙгәреше). Башҡ. һәм дөйөм төрки фонетикаһы үҙенсәлектәренең береһе — сингармонизм, ул, һүҙҙе телмәр ағымында айырым берәмек булараҡ айырып, уның фонетик ойоштороу сараһы булып тора. Башҡ. телендә фонологик әһәмиәте булмаған тартынҡыларҙың ҡалынлығы һәм йомшаҡлығы һуҙынҡыларҙың урынына бәйле: улар артҡы рәт һуҙынҡылары м‑н — ҡалын, алғы рәт һуҙынҡылары м‑н йомшаҡ әйтелә. Һүҙҙәрҙә ижектәрҙе айырыу ярҙамсы мәғәнәгә эйә. Ижек тартынҡыға тамамланһа — ябыҡ (“икмәк” [ик‑мәк]), һуҙынҡыға тамамланһа, асыҡ ижек (“ба‑ла” [ба‑ла]) тип атала; тартынҡыға башланған ижек — ҡапланған (“төркөм” [төр‑көм]), һуҙынҡыға башланғаны ҡапланмаған ижек була (“алма” [ал‑ма]). Башҡ. телендә ҡапланмаған ижек тик һүҙ башында ғына килә, унан һуң килгәндәре ҡапланған була: “алмағастар” [ал‑ма‑ғас‑тар].

Әҙәб.: Хисамитдинова Ф.Г. История башкирского языка. Материалы по исторической фонетике. Уфа, 1989.

Э.Ф.Ишбирҙин

Тәрж. Р.М.Шәрипова

Текст на русском языке

Яндекс.Метрика