ФАНТАЗИЯ (гр. phantasia – хыял), бер дәүергә хас булған (йөкмәткеле, структур) үҙенсәлекле комбинациянан ғибәрәт инструменталь музыка (һирәгерәк вокаль) жанры. Башҡортостанда тәүге Ф. К.Й.Рәхимов ижад итә: Халыҡ муз. ҡоралдары оркестры өсөн башҡ. темаларына Ф., Думбыралар секстеты өсөн башҡ. темаларына Ф. (икеһе лә – 1935). М.М.Вәлиев тарафынан Скрипка һәм фп. өсөн Ф. яҙыла (1950). Ф. башҡ. муз. фольклоры өлгөләрен А.К.Кукубаев [2 баян өсөн “Башҡорт фантазияһы” (“Башкирская фантазия”), 1979]; А.Т.Кәримов (Башҡ. халыҡ темаларына фп. өсөн концерт Ф., 1980; Ҡыллы квартет өсөн халыҡ темаларына концерт Ф., 1994) ҡуллана. Тәүге тапҡыр ҡурай м‑н симфоник оркестрҙы М.Х.Әхмәтов Башҡ. халыҡ темаларына Ф. №1 һәм Ф. №2 берләштерә (икеһе лә — 2000). Орган өсөн Ф. (1987) һәм Ҙур симфоник оркестр өсөн Ф. №2 (2010) Р.Ғ.Ҡасимов ғәҙәти булмаған тембрҙар ҡуллана, унда лад диатоникаһы һәм хәҙ. заман композицияһы техникаһы саралары (политоналлек, алеаторика) ярҙамында кәүҙәләндерелгән яуызлыҡ һәм яҡшылыҡ образдары ҡаршы ҡуйыла. Ҡайһы бер Ф. ике тембрлы вариантта бирелә: Ҡасимовтың Симфоник оркестр өсөн Ф. №1, (1973) һәм 2 фп. һәм һуҡма муз. ҡоралдар өсөн эшкәртмәһе (1977). Халыҡ музыкаһы нигеҙендә ижад ителгән һәм шул уҡ исем м‑н аталған Ф. бар: Х.Ф.ӘхмәтовтыңБуранбай” йыры темаһына Ф. (1940); А.Т.Кәримовтың Ҡыллы квартет өсөн татар халыҡ йыры “Тәфтиләү” темаһына Ф. (1994); В.Н.Клепининдың Фп. өсөн башҡ. халыҡ йыры “Азамат” темаһына Ф. (1994); И.И.ХисаметдиновтыңСкрипка һәм ҙур симфоник оркестр өсөн “Азамат” концерт Ф. (1999). Үҙ яҙмаларын йәки башҡа комп. әҫәрҙәре темаларын үҙләштереп ижад ителгән Ф. айырым жанрҙы тәшкил итә: Т.Ш.Кәримовтың үҙ йырҙары темаһына Ф. (1965); Х.Ф.Әхмәтовтың йырҙары темаларына (1971), Т.Ш.Кәримовтың “Урман йыры” (1979) һәм “Төнгө Урал” йырына Кларнет һәм фп. өсөн (1985) А.Т.Кәримов тарафынан яҙылған Ф.; Кукубаевтың Бөйөк Ватан һуғышы йырҙары темаларына баянсылар оркестры өсөн Ф. (1975); А.Д.Хәсәншиндең Башҡ. халыҡ йырҙарына (“Каруанһарай”, “Аҫылйәр”, “Был донъяның ҡәҙерен беләйек”, “Салауат”) башҡ. халыҡ муз. ҡоралдары өсөн 4 Ф. циклы. Ф. термины шулай уҡ ярҙамсы жанр билдәләмәһен аңлатырға мөмкин: Х.Ф.Әхмәтовтың Фп. өсөн (1947) һәм Ф.М.Ғафуровтың Кларнет һәм фп. өсөн (1996) соната‑Ф.; Н.Ш.Ғөбәйҙуллиндың Скрипка һәм фп. өсөн (1973) һәм Хисаметдиновтың Баян өсөн (2003) Скерцо‑Ф.; Р.В.Сәлмәновтың Баян өсөн марш‑Ф. (1979). Ҡасимовтың Фп. өсөн соната‑Ф. (Соната №2; 1977) жанр үҫеше күҙәтелә, унда сонористика, пуантилистик техника алымдары ҡулланылған. Ф. программалы атамаһы булырға мөмкин: Кукубаевтың Урыҫ халыҡ муз. ҡоралдары өсөн “Ирәндек үҙәнендә” (“На долине Ирендыка”) поэма‑Ф. (1982) һәм Башҡ. халыҡ муз. ҡоралдары өсөн “Өфө — минең ҡалам” (“Уфа – город мой”) Ф. (1992). Ҡайһы берҙә Ф. циклик әҫәрҙең ҡушма өлөшө була: Н.А.Побединаның Кларнет һәм фп. өсөн Ф. һәм “Ноктюрн” (1991); А.М.Ҡобағошовтың Башҡ. халыҡ муз. ҡоралдары оркестры өсөн сюитаһының 2‑се өлөшө (“Увертюра”, “Фантазия”, “Таҡмаҡ”, “Ҡобайыр”; 1992). Шулай уҡ Хисаметдиновтың Ф. һәм Баян өсөн фугаһы (1996) күренекле әҫәрҙәрҙең береһе булып тора.

С.М.Платонова

Тәрж. Г.Һ.Ризуанова

Текст на русском языке

Яндекс.Метрика