ҮҘЕШМӘКӘР ХОРҘАР, вокаль музыканы инструменталь ҡоралдарға ҡушып йәки уларһыҙ (а cappella) башҡарыусы һәүәҫкәр йыр коллективтары. Башҡортостанда революцияға (1917) тиклем башҡорттарҙа хор м‑н башҡарыуҙың булмауы халыҡ йырҙарын (ҡара: Оҙон көй) бай орнаментика м‑н яңғыҙ башҡарыу традицияларына, ш. уҡ шәриғәт нормаларына бәйле. Өфөлә башлыса сиркәү хорҙары булған. Дини булмаған һәүәҫкәр хорҙар ҡыҙҙар, ир‑егеттәр гимназияларында, Коммерция училищеһында, реаль училищеларҙа, Уҡытыусылар институтында ойошторола, репертуарға урындағы авторҙарҙың иҫтәлекле даталарға арналған әҫәрҙәре инә. Революция т‑дағы йырҙарҙы коллектив йырлауҙың киң таралыуы хор м‑н башҡарыу жанрының барлыҡҡа килеүенә һәм ҡыҫҡа көй, таҡмаҡ коллектив унисон йырҙарының килеп сығыуына булышлыҡ итә. 19 б. аҙ. – 20 б. башында респ. ауыл мәктәптәрендә М.Ғафури, Ғ.Туҡай шиғырҙарын коллектив унисон уҡыу үткәрелә, “Ғәлиә” мәҙрәсәһендә шәкерттәрҙең хоры эшләй. 20 б. 20‑се йй. башында Халыҡ мәғарифы ин‑тында (етәксеһе Х.К.Ибраһимов) һәм Музыка мәктәбе №1 (етәксеһе И.В.Салтыков) тәүге башҡ. һәм татар хор коллективтары барлыҡҡа килә. 1928 й. М.Ф.Буранғоловтың Салтыков тарафынан хор өсөн эшкәртелгән башҡ. халыҡ йырҙары ҡулланылған “Башҡорт туйы” мелодрамаһы ҡуйыла. 1939 й. үҙешмәкәр сәнғәт ижадын популярлаштырыу маҡсатында республикала музыка фестивале үткәрелә. 1934—41 йй. Ҡыҙыл Армия йорто эргәһендә йыр һәм бейеү ансамбле эшләй (етәксеһе Ибраһимов); 1935 й. А.Г.Тихомиров Башҡ‑н профсоюздары советының вокаль студияһын һәм башҡ. хорын ойоштора. 40—50‑се йй. Ү.х. репертуары башҡ. халыҡ йырҙарының эшкәртмәләре һәм Р.Л.Ғәбитов, Ибраһимов, З.Ғ.Исмәғилев, А.С.Ключарёв, Р.Ә.Мортазин, К.Й.Рәхимов, Н.Ғ.Сабитова,Х.Ф.Әхмәтов әҫәрҙәре м‑н тулылана; хор түңәрәктәре арта. Мәсетле, Салауат, Учалы, Хәйбулла р‑ндарында күп тауышлы хор коллективтары барлыҡҡа килә. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында Маҡар, Учалы р‑ндарының ауыл хорҙары, Ишембай ҡ. нефтселәр хоры сығыш яһай. 1959 й. Ү.х. ярҙам күрһәтеү (проф. етәкселәр м‑н тәьмин итеү, репертуар һайлау) өсөн БАССР‑ҙың Хор йәмғиәте (ҡара: Музыка йәмғиәте) ойошторола. 1979 й. Өфөлә БАССР ойошторолоуҙың 60 йыллығына арналған Респ. концерт программалары смотры үтә, унда 12,5 мең үҙешмәкәр сәнғәт ижады башҡарыусыһы ҡатнаша. Лауреаттар араһында Орджоникидзе С. исемендәге мәҙәниәт һарайы (етәксеһе Э.Гофман), ВЛКСМ‑дың 40 йыллығы ис. Өфө синтетик спирт з‑дының мәҙәниәт һарайы (етәксеһе И.Клигер), Белорет ҡала мәҙәниәт һарайы (етәкселәре Н.А.Лобков, В.М.Мошенец) хорҙары, Белорет р‑нының Үрге Әүжән ауыл мәҙәниәт йортоноң (етәксеһе А.Борисов), Әбйәлил (етәксеһе Ш.М.Бикмөхәмәтов), Дүртөйлө (етәксеһе М.А.Мырҙаханов), Илеш (етәксеһе Н.М.Ҡунафина) район мәҙәниәт һарайҙарының башҡ. хорҙары. Еңеүҙең 40 йыллығына арналған Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотрының (Өфө, 1985) беренсе турында 1534 Ү.х., 89 меңдән ашыу хор йырсыһы ҡатнаша, һуңғыһында 1300 ҡатнашыусы була. 90‑сы йй. Ү.х. һаны ныҡ кәмей.

2000 й. алып респ. хор м‑н башҡарыу киң тарала. 2003 й. 1394 Ү.х. (24 меңдән ашыу ҡатнашыусы) иҫәпләнә, 2006 й. – 1530 (27 меңдән ашыу), 2008 й. – 1680 (27736); 2009 й. – 1859 (29 меңдән ашыу), ш. иҫ. 14 “өлгөлө”, 67 “халыҡ” исемен йөрөтә. Халыҡ ижады үҙәге тарафынан “Ағиҙел йондоҙҙары” (“Звёзды Белоречья”; Белорет) респ. үҙешмәкәр ижад фестивалдәре һәм конкурстары, “Еңеү салюты” (“Салют Победы”; Өфө) үҙешмәкәр сәнғәт ижады конкурсы, урыҫ йыры һәм таҡмағы байрамы (Балаҡатай р‑ны) үткәрелә; хорҙарҙың һәм уларҙа ҡатнашыусыларҙың артыуы күҙәтелә, күп хор коллективтарының (Белорет ҡала мәҙәниәт һарайының, “Русские звоны”, “Мотор эшләүсе” мәҙәниәт һарайының “Раздолье”, Балаҡатай район мәҙәниәт һарайының, Өфө ҡ. мәҙәниәт һәм халыҡ ижады үҙәгенең “Зори Агидели” урыҫ йыры хорҙары, Әбйәлил, Архангел, Баймаҡ, Дәүләкән, Миәкә район мәҙәниәт һарайҙарының башҡ. академия хорҙары, Белорет ҡала мәҙәниәт һарайының академия хоры, Белорет ҡ. “Виват” ир‑егеттәр хор капеллаһы һ.б.) юғары башҡарыу оҫталығы билдәләнә.

Әҙәб.: Фоменков М.П. Очерки истории развития хорового искусства Башкортостана. Уфа, 2001.

Р.М.Бикмөхәмәтова, Л.В.Гориченская

Тәрж. Р.Р.Абдрахманов

Яндекс.Метрика