СУФЫЙСЫЛЫҠ (ғәр. – аскеттың кейеме булып хеҙмәт иткән ҡалын йөн туҡыма), исламдағы мистик ағым. 8 б. аҙ. сөнниселектә барлыҡҡа килә, 10—12 бб. тулыһынса формалаша. Дини аскетизм таратыуға, рухи таҙарыныуға, Алланы интуитив һәм рухи яҡтан танып белеүгә өндәй. Ғилемгә эйә булыу мистик юл (тәриҡәт) аша ғәмәлгә ашырыла; үтә нескә тойғоло танып белеү (кәшеф) һәм илһам ғилем сығанаҡтары булып тора. Рухи остазға (ишан, мөршид, шәйех) айырым урын бирелә. С. төп йола – Алла исемен данлауға арналған зекер. С. баҫҡыстары айырыла: шәриғәт – ислам ҡанундарын мотлаҡ үтәү; тәриҡәт — остаздың тыңлаусан мөрите булыу; мәғрифәт – Аллала Йыһан берлеген аңлауға өлгәшеү (суфый әғрифкә – ғилемлегә әйләнә); хәҡиҡәт – хәҡиҡәткә төшөнөү һәм Аллаға яҡынайыу. Тәғлимәт нигеҙҙәре Зун-Нун әл-Мисри тарафынан һалынған. С. ағымдар, мәктәптәр күп; йәмғиәттәр ойоштороу формаһы булып тора, улар, шәйехтәр аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә тоташып, вариҫлылыҡ силсиләһенә эйә. 12—14 бб. С. йәмғиәттәр барлыҡҡа килә: Бәдәүиә, Бикташиә, Ҡадириә, Ҡобрауиә, Мәүләүиә, Нәҡшбәндиә, Рифая, Сөхрәвәрдиә, Хәлүәтиә, Чиштиә, Шәзилиә, Йәсәүиә. С. сәнғәткә, әҙәбиәткә, дини догматикаға, филос. йоғонто яһаған.

С. Башҡортостан терр‑яһына үтеп инеүенә башҡорттар араһында исламды таратып йөрөгән суфый шәйехтәре булышлыҡ итә; иң билдәлеһе – Хөсәйенбәк, ул Ә.Йәсәүи суфыйҙың уҡыусыһы була (ҡара: Хөсәйенбәк кәшәнәһе). 18 б. аҙ. — 19 б. башында С. киң таралыу ала. Нәҡшбәндиә тәриҡәте әһелдәре өҫтөнлөк итә, З.Х.Рәсүлев уларҙың рухи остазы була, уның шәкерттәре араһында башҡ. мәғрифәтсеһе әл-Бөрйәни, Ғ.Баруди, М.Ғафури, Ғ.З.Рәсүлев һ.б. Суфый дин әһелдәренән айырыуса Бағдади, Ғ.Сәиди, Ғ.Сайрани һәм Низаметдин әл‑Ҡороси киң таныла. С. Ш.Зәки, Ә.Ҡарғалы, М.Ҡотош-Ҡыпсаҡи, Һ.С.Сәлихов, Ғ.Соҡорой, Т.Ялсығол һ.б. шиғриәтенә йоғонто яһай.

Әҙәб.: Йылмаз Х.К. Тасаввуф и тарикаты. М., 2007; Аминев З.Г., Ямаева Л.А. Региональные особенности ислама у башкир. Уфа, 2009.

А.С.Булатов

Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

Яндекс.Метрика