ФТОРОРГАНИК БЕРЛӘШМӘЛӘР, молекулаларында С—F бәйләнеше булған органик берләшмәләр. Тәбиғәттә африка ҡыуаҡтарында осрай (фторолеин к‑таһы). Фтор атомдары һаны б‑са моно‑, поли‑ һәм перфторлы; ҡабатлы бәйләнеше б‑са — туйындырылған (ағыулы түгел), туйындырылмаған (ныҡ ағыулы) берләшмәләрҙе айыралар. Органик берләшмәләрҙең бөтә кластарының фторлы сығарылмалары бар. Ф.б. молекулаларында фтор атомдарының һаны артыуы ҡайнау һәм иреү т‑раһын үҙгәртмәй, химик һәм термототороҡлоғон арттыра, к‑та үҙенсәлектәрен, икеләтә бәйләнештең полярлығын һ.б. үҙгәртә. Перфторланған алкандар, трет‑аминдар, спирттар, эфирҙар химик яҡтан инерт, йылыға тотороҡло; беренсел һәм икенсел (фторлы углерод атомы м‑н бәйле гидроксил төркөмлө) спирттар тотороҡһоҙ; перфторэпоксидтар реакцияларға юғары һәләтле. Туйындырылмаған Ф.б., фторланған карбониллы берләшмәләр, спирттар, аминдар, аммиак м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешә. Перфторалкандар химик яҡтан инерт һәм йылыға тотороҡло, аммиакта натрий м‑н генә үҙ‑ара тәьҫир итешә, юғары т‑рала һелтеле металдар тәьҫирендә тарҡала. Туйындырылмағандары полимерлашыу, циклоҡушылыу реакцияларына һәләтле. Өлөшләтә фторланған карбониллы берләшмәләр эске комплекслы, пентафторбензол — магнийорганик, фторланған спирттар — комплекслы берләшмәләр барлыҡҡа килтерә; поляр полимерҙарҙы иретә. Ароматик ядрола фтор атомы алмашсыны пара, перфторалкил төркөмдәр — мета‑урынға йүнәлтә. Күп өлөшләтә фторланған органик берләшмәләр физиол. яҡтан актив. Водород (фтор, кобальт, терегөмөш фторидтары м‑н үҙ‑ара тәьҫир итештереп), галоген (фтороводород, калий, һөрмә фторидтары һ.б.) атомдарының урынын алмаштырып; ҡабатлы бәйләнештәргә фтор, фторлы водородты, башҡа органик булмаған фторидтарҙы ҡушып; альдегид, кетондарҙы көкөрт тетрафториды м‑н үҙ‑ара тәьҫир итештереп алалар. Майлау, антифрикцион, изоляциялау, һыу‑майҙан һаҡлаусы материалдар; туйындырылған алифатик Ф.б. хладон итеп, фторхинолиндар — антибиотиктар; перфтордекалиндың һыуҙағы эмульсияһы — ҡанды алмаштырыусылар сифатында; 5‑фторурацил — ракты хемотерапия ярҙамында дауалауҙа ҡулланалар. Дифлубензурон төләү гормонын тотҡарлай. Ф.б. нигеҙендә гербицидтар, инсектицидтар, синтетик буяуҙар; карбон к‑талары фторангидридтары, сульфокислоталар һәм гексафторэтилендың олигомерҙары нигеҙендә — өҫкө йөҙҙә актив матдәләр алалар. Башҡортостанда 20 б. 80‑се йй. Химия ин‑тында (ҡара: Органик химия институты) фторхинолон рәтендәге модификацияланған антибиотиктар синтезлау б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (У.М.Джемилев, Г.А.Толстиков), бал ҡорттарын бактериоздан дауалау өсөн апифлоцидтың дарыу формаһы эшләнә (И.Б.Абдрахманов, А.Р.Ғимаҙиева, Ә.Ғ.Мостафин), фторлы пиретроидтар — цигалотрин, цифлутрин, фенфлутрин (Ф.З.Ғәлин), дифлубензурон, фторлы ювеноидтар, феромондарҙың фторланған аналогтары (Ғ.Й.Ишморатов, О.С.Куковинец, В.Н.Одиноков, В.Р.Әхмәтова) синтезлана. Нефтехимия һәм катализ ин‑тында экдистероидтарҙың трифторметил тотошло аналогтары (Одиноков, Р.Г.Савченко) синтезлана. Шулай уҡ ҡара: Фторлы полимерҙар.

Әҙәб.: Шепард У., Шартс К. Органическая химия фтора. М., 1972; Реакционная способность полифторароматических соединений. Новосибирск, 1983; Фурин Г.Г., Юматов В.Д. Новое в химии полифторароматических соединений. Новосибирск, 2006.

В.Н.Одиноков

Тәрж. Ф.А.Ғималова

Текст на русском языке

Яндекс.Метрика