ФОСФОР (Phosphorus), P, Д.И.Менделеев периодик системаһының V төркөм химик элементы. Тотороҡло изотобы бар. Тәбиғәттә фосфаттар сифатында осрай (200‑гә яҡын минерал). Аҡ, ҡыҙыл (уртаса тотороҡло; диэлектриктар), ҡара (тотороҡло; ярым үткәргес, 8,6•1010 Па юғарыраҡ баҫымда — үткәргес, 4,7—10оК түбәнерәк т‑рала — ғәҙәттән тыш үткәргес) һ.б.; агрегат хәле б‑са — кристаллы, аморф Ф. айыралар. Ваҡ дисперслы аҡ Ф. асыҡ һауала үҙенән‑үҙе, ҡыҙыл Ф. ныҡ ышҡығанда йәки һуҡҡанда тоҡана; ҡара Ф. иремәйенсә тоҡана. Аҡ Ф. көкөртлө углеродта, органик эреткестәрҙә, шыйыҡ аммиакта һ.б. эрей, һыуҙа насар эрей; ҡыҙыл һәм ҡара Ф. эремәй. Кислород, йылытҡанда — бор, металдар (һөрмә, висмуттан башҡа), галогенлы водородтар, һелте эретмәләре, электр разрядында йәки ҡыҙҙырылған вольфрам ебендә азот, кремний, һыу парҙары, углерод диоксиды м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешә. Полимерлаша. Аҡ һәм ҡыҙыл Ф. галогендар м‑н галогенидтар барлыҡҡа килтерә; аҡ Ф. баҡыр, көмөш, һ.б. металл тоҙҙары эретмәләре м‑н фосфидтар, көкөрт м‑н иреткәндә сикле ҡаты эретмәләр м‑н эвтектик типлы системалар, төрлө сульфидтар серияһы барлыҡҡа килтерә. Ф. төп биоген элементтарҙың береһе. Аҡ Ф. ағыулы (эш зонаһындағы һауала ПДК‑һы 0,03 мг/м3), тирене яндыра, хроник ағыуланғанда һөйәктәрҙең үҙгәреүенә, киҫкен ағыуланғанда ашҡаҙан‑эсәктең боҙолоуына, йөрәк етешмәүсәнлегенә килтерә. Ҡыҙыл Ф. әҙерәк ағыулы, ҡара Ф. ағыуһыҙ. Аҡ Ф. апатиттарҙан, фосфориттарҙан кремний оксиды булғанда кокс м‑н ҡайтарып алалар; ҡыҙыл төрөн аҡ Ф. һауа үткәрмәй йылытып алалар; кристаллы аҡ Ф. уның көкөртлө углеродта, бензолда эртемәләренән эреткесте парға әйләндереп; таҙа Ф. — гидридлы ысул, фосфинды термик тарҡатып алалар. Аҡ Ф. ҡара төргә баҫым 1,2 ГПа булғанда, ҡыҙылы — 2,5 ГПа баҫым аҫтында һәм 200оС т‑рала әүерелә. Күбеһенсә (90% тирәһе) фосфор кислотаһы, ш. уҡ фосфорорганик берләшмәләр һ.б. производстволарында; аҡ Ф. — пиротехник составтар алыу; ҡыҙыл Ф. — шырпы, термопластик композициялар, ҡыҙҙырма лампа (газ йотоусы), иретмәләр (антифрикцион, йомшаҡ магнитлы, хромаль һ.б.), ферромагнитлы плёнкалар, легирлаусы өҫтәмәләр, припой компоненттары эшләү, ҡорос изделиеларҙың өҫтөн фосфатлау; юғары таҙалыҡтағы Ф. ярым үткәргес фосфидтар алыу өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда Ф. Һәләүек ятҡылығы (Ишембай р‑ны) фосфориттарында, аллювиаль тупраҡтарҙа, тимер мәғдәндәрендәосрай. Ҡыҙыл Ф. 1932 й. алып “Өфө шырпылары” ЯСЙ шырпы ҡабының ҡырыйына һылаусы составында; һары Ф. (техник аҡ) 1975—81 йй. Мәләүез химия з‑дында (ҡара: Минудобрения) термик фосфор к‑таһы алыу өсөн ҡулланыла. Фосфорлы ашламалар сифатында “Автонормаль” з‑дының таҙартыу ҡоролмаларының ултырма тоҡомдарын ҡулланырға тәҡдим ителә. 70—80‑се йй. ӨАИ‑ла баҡыр, никель, цинк м‑н Ф. иретмәләренән гальваник ябыуҙарҙы, онтаҡтарҙы һәм башҡа материалдарҙы электрлы һарҡытыу технологияһы эшләү б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (Р.С.Вәхитов); 90‑сы йй. Нефтехимия эшкәртеү проблемалары ин‑тында нефть кокстарын электр‑термик производствоһында ҡулланырға тәҡдим ителә (Р.Ғ.Ғәлиев). Шулай уҡ ҡара: Фосфогипс, Тупраҡтың фосфорлы берләшмәләре.

В.Н.Никонов, Г.М.Сәфәрова

Тәрж. Ф.А.Ғималова

Текст на русском языке

Яндекс.Метрика