ФЁДОРОВКА МӘҘӘНИӘТЕ, бронза быуаты дәүере археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 14 б. 2‑се ярт. — 12 б. 1‑се ярт. ҡарай. Фёдоровка ҡәберлеге исеме м‑н аталған. Андрон мәҙәни-тарихи берлегенә ҡарай. Башлыса Урал м‑н Иртыш йй. араһында (ҡара: Приплодный Лог, Путиловка биләмәһе) таралған, ҡайһы бер ҡомартҡылар Көньяҡ Урал һәм Волга буйында осрай. Башҡортостанда Ф.м. керамикаһы Усман торамаларында, Таулыҡай торамаһында, Бикеш ҡурғандарында, Николаевка ҡәберлегендә һ.б. табылған. Торамалар ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан, нығытмалары юҡ. Ярым ер өйҙәр йәки усаҡтары, хужалыҡ соҡорҙары булған тура мөйөшлө йәки квадрат рәүешендәге ер өҫтөндә төҙөлгән бағана конструкциялы ҡоролмалар (майҙаны 30—200 м2) торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика көршәк рәүешендәге ауыҙы тышҡа ҡарай бөгөлгән һәм тешле штамп м‑н һалынған ҡыя өсмөйөштәр, ромбтар, кәкерсәк һыҙыҡтар рәүешендәге геом. орнаментлы һауыттарҙан (ҡәберлектәрҙә табылған); тешле һәм яҫы штамп м‑н һырҙар, бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән көршәк һәм банка рәүешендәге һауыттарҙан (торамаларҙа); тотҡаслы тура мөйөшлө һауыт-һабанан ғибәрәт. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе – ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Ҡурғандар түңәрәк йәки дүрткел таш ҡойма м‑н уратылған була, эргәһендә һынташтар осрай. Ерләү ҡоролмалары стеналары таштан йәки ағастан һалынған (ш. уҡ буралар ҙа осрай) ағас япмалы ҡәбер соҡорҙарынан ғибәрәт; кремациялау йолаһы күҙәтелә. Ҡәбер соҡоронда ҡорбанға салынған малдың һөйәктәре булыуы ошо хаҡта һөйләй. Ҡәберҙәрҙә ҡорал (ике яғы ла үткер бронза хәнйәрҙәр), эш ҡоралдары (бронза ураҡтар, балталар, тире эшкәртеү өсөн һөйәк ҡоралдар), ат егеү кәрәк-ярағы (һөйәк һәм мөгөҙ ауыҙлыҡтар), биҙәүестәр (алтын, баҡыр сикә суҡтары, ҡойолған беләҙектәр, киң ҡашлы һырғалар). М.Ф.Косарев, Т.М.Потёмкина, М.Ф.Обыдённов фекеренсә, Ф.м. халҡы — уғырҙарҙан (ҡара: Фин-уғыр ҡәбиләләре), Е.Е.Кузьмина һ.б. ҡарашы б‑са, һинд-иран ҡәбиләләренән торған. К.В.Сальников Ф.м. Андрон мәҙәни-тарихи берлеге үҫеше этаптарының береһе итеп ҡарай, В.С.Горбунов, В.С.Стоколос, Кузьмина Алакүл мәҙәниәтенәтиң үҙ аллы мәҙәниәт, тип билдәләйҙәр. Бура мәҙәниәте ҡәбиләләре м‑н бәйләнеш тотҡандар. Ф.м. вәкилдәре Межа мәҙәниәте (Урта Уралда), Сарғары мәҙәниәте (Көньяҡ Уралда һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанда), Черкаскүл мәҙәниәте (урманлы Урал аръяғында) халыҡтарының формалашыуында ҡатнашҡан. Малсылыҡ, металл эшкәртеү һәм игенселек м‑н шөғөлләнгәндәр. Өйрәнеүселәр: Горбунов, Г.Б.Зданович, Т.С.Малютина, Ю.А.Морозов, Стоколос, Н.Г.Рутто һ.б.

Әҙәб.: Древняя история Южного Зауралья. В 2 т. Т.1. Челябинск, 2000.

Ю.А.Морозов

Илл.: Фёдоровка мәҙәниәте ҡомартҡыһы материалдары: бронза беләҙектәр (1—2), һырғалар (3—4); ҡармаҡ (5), ураҡ (6), хәнйәрҙәр (7—8); балсыҡ һауыттар (9—15)

Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев

Текст на русском языке

Яндекс.Метрика