УСМАН ТОРАМАЛАРЫ, Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары.

У.т. I б.э.т. 14—13 бб. ҡарай. Ауырғазы р‑ны Усман а. төньяҡ ситендә Өршәк й. уң ярында һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 1970 й. А.Х.Пшеничнюк тарафынан асыла, 1993—96 йй. Ю.А.Морозов өйрәнә. 1000 м2 ашыу ер асылған. 2 хужалыҡ ҡаралтыһы һәм бағана соҡорҙары булған 2 торлаҡ табылған (уларҙың береһендә нигеҙ ергә бер ни тиклем ҡаҙып һалынған), көнбайыш өлөшөндә — 2 көл өйөмө, уртала — 5 хужалыҡ соҡоро, көньяҡ-көнбайыш стена буйлап киртләстәр (фараз б‑са, һике) асыҡланған; икенсе торлаҡтың иҙәне уртаға ҡарай ауыш, уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә — йылға яғына ҡараған ишек, төньяҡ өлөшөндә һауыт-һаба ярсыҡтары, хайуан һөйәктәре, көл һәм күмер ҡалдыҡтары тултырылған хужалыҡ соҡоро табылған. Керамика һырҙар һәм тырнаҡ, тешле штамп эҙҙәре баҫып төшөрөлгән геом. фигуралар м‑н биҙәлгән банка формаһындағы һауыттарҙан ғибәрәт. Торамала 18 меңгә яҡын табылдыҡ, ш. иҫ. таш, бронза һәм һөйәк эш ҡоралдары, шлак ҡалдыҡтары, асыҡланған.

У.т. II б.э.т. 15—14 бб. ҡарай. Усман а. көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта Өршәк й. уң ярында урынлашҡан. 1994—95 йй. Морозов тарафынан асыла һәм өйрәнелә. 340 м2 самаһы ер асылған. Усаҡлы торлаҡ эҙе табылған. Керамика Бура мәҙәниәте һауыттарынан (банка һәм көршәк-банка формаһындағы, тешле һәм шыма штамптарҙың ҡыя эҙҙәре, һыныҡ горизонталь һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән), Алакүл мәҙәниәте (күп рәтле горизонталь һыҙыҡтар, өсмөйөштәр, кәкерсәктәр м‑н биҙәлгән), Фёдоровка мәҙәниәте (көршәк формаһында, ҡыя штрихланған өсмөйөштәр, канелюралар, семәрҙәр м‑н биҙәлгән), Межа мәҙәниәте (горизонталь һыҙыҡтар, ҡыя селтәр һымаҡ һыҙаттар м‑н биҙәлгән) һауыттарҙан ғибәрәт. Һөйәктән эшләнгән 3 тишкес, хайуан тештәренән яһалған сулпылар, орсоҡбаш табылған. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

Ю.А.Морозов

Тәрж. Д.К.Үзбәков