УКРАИНДАР (үҙ атамаһы украиндар), халыҡ, Украинаның төп халҡы. У. һаны 1989 й. Украина ССР‑ында — 37,5 млн, РСФСР‑ҙа — 4,36 млн; 2002 й. РФ‑та — 2,94 млн кеше йәшәгән. БАССР‑ҙа 1989 й. У. һаны — 74,9 мең; БР‑ҙа 2002 й. — 55,2 мең кеше. Айырыуса Өфө (17,7 мең кеше), Стәрлетамаҡ (6,6 мең), Салауат (3 мең) ҡҡ., ш. уҡ Шишмә (1,7 мең), Әлшәй (1,7 мең), Стәрлетамаҡ (1,3 мең) һәм Иглин (1 мең) р‑ндарында тупланып йәшәйҙәр. У. бер өлөшө — украин телендә, бер өлөшө башҡорт телендә, татар телендә, белорус телендә аралаша; күбеһе урыҫ телен туған теле тип иҫәпләй. Диндарҙарҙың күбеһе православие динен тота.

Башҡортостанда украин казактары (“черкас казактары” йәки “черкастар”; ҡара: Казак ҡатламы) т‑да мәғлүмәттәр 17 б. башында Өфө бастругында хеҙмәтле кешеләр араһында телгә алына. У. даими йәшәгән торамалары 18 б. уртаһында императрица Анна Иоанновнаның украин казактарына Ырымбур губернаһына күсергә рөхсәт биреүсе 1739 й. Указынан һуң барлыҡҡа килә. Украиндар күберәк Ырымбур сик һыҙығы буйында ҡарауыл хеҙмәте үтәгән, ҡәлғәләр төҙөү һ.б. м‑н шөғөлләнгән. У. күпләп күсенеүе (сығыштары м‑н башлыса Полтава, Чернигов, Подольск, Харьков губ.; ҡара: Күскенселек хәрәкәте) Крәҫтиән реформаһынан һуң башланған һәм Столыпин аграр реформаһы ваҡытында көсәйгән. Күскенселәр ерҙе ҡуртымға йәиһә, ширҡәттәргә ойошоп (3 йәки күберәк ғаилә), Крәҫтиән ер банкыһының аралашлыҡ хеҙмәте ярҙамында һатып алғандар һәм, кемдең нисә пай индереүенә ҡарап, үҙ-ара бүлешкәндәр. У. айырыуса Бәләбәй өйәҙендә, Стәрлетамаҡ өйәҙендә, Өфө өйәҙендә тупланып йәшәгән. 1912—13 йй. өй беренсә халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са Өфө губернаһында 56,9 мең У. теркәлгән; Башҡортостанда ш. уҡ уларҙың һаны У. ҡасаҡтары килеүе һәм Украинанан эвакуацияланыу һөҙөмтәһендә Беренсе донъя һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында артҡан.

У. хужалығы яңы урындарҙа традицион һыҙаттарын һаҡлаған. Төп тармаҡ булып игенселек һаналған, малсылыҡ, ҡошсолоҡ, умартасылыҡ, йәшелсәселек, һөнәрселек һәм төрлө кәсептәр ярҙамсы урын биләгән. Игенселектә өс баҫыулы (ҡайһы берҙә — дүрт баҫыулы) сәсеү системаһы таралған була. Төп ер эшкәртеү ҡоралдары – ике тәгәрмәсле ағас һабан, бер төрәнле һуҡа, һабан һ.б. Иген культураларынан бойҙай, арыш, арпа, тары, һоло сәскәндәр, борсаҡ, картуф, сөгөлдөр, көнбағыш, етен һ.б. үҫтергәндәр. Ирҙәр — мискә, көршәк яһау, тире эшкәртеү, ҡатын-ҡыҙ туҡыусылыҡ, сигеү, бәйләү эше м‑н шөғөлләнгән. Ситкә китеп эшләү таралған була.

Торамаларҙың төп төрҙәре булып ауыл, ҡасаба, утарҙар торған. Йорт-ҡураларҙың планировкаһы мөйөшлө йәки тура булған. Башта ваҡытлыса торлаҡтарҙа йәшәгәндәр (ер өҫтөндә эшләнгән ситән стеналы йәки урталай бүленгән бүрәнәләрҙән каркаслы ҡаралтылар), аҙаҡ балсыҡ м‑н һылап, аҡланған, бәләкәй тәҙрәле, һалам, ҡамыш башлы 2 йәки 4 яҡлы ҡыйыҡлы буралған өйҙәр (балсыҡ өй) төҙөй башлағандар. Йортҡа йәнәш мал, ҡош-ҡорт һарайҙары урынлашҡан. Йорттан алыҫыраҡ келәт, ырҙын табағы, йәшелсә һаҡлар өсөн өҫтән ҡыуыш м‑н ябылған соҡор һымаҡ баҙҙар, умарта баҙы, оҫтаханалар һ.б. төҙөлгән. 20 б. башында мунсаны һыу буйына яҡыныраҡ, бер нисә ғаиләгә төҙөгәндәр. Традицион интерьерҙың төп элементтары булып ишек эргәһендә һикеле мейес, таҡта урындыҡтар, эскәмйәләр, сигеүле таҫтамалдар (рушник) м‑н биҙәлгән иконалар торған, алғы мөйөшкә өҫтәл, һандыҡ һ.б. ҡуйылған.

Традицион ҡатын-ҡыҙ кейеме ултырма тар яғалы йәиһә яғаһыҙ күлдәктән, итәк, алъяпҡыс, билбау, еңһеҙ кейемдән (кирсетка) торған. Күлдәктең күкрәк тирәһен, яғаһын, еңенең терһәктән өҫтәрәк яғын сигеү м‑н биҙәгәндәр. Йәш ҡыҙҙар байрамдарҙа суҡлы ҡыҙыл билбау (оправка, крайка) м‑н быуылған, күлдәк өҫтөнән кейә торған плахта йөрөткән, баштарына сәскә м‑н төҫлө таҫмаларҙан таж үргәндәр. Ҡатын-ҡыҙ башына яулыҡ, шәл ябынған, туҡыма башлыҡ (очипок) кейгән. Традицион ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре булып мәрйен муйынсаҡ (намисто), металл пластина, тәре, балдаҡ, һырға һ.б. хеҙмәт иткән. Традицион ирҙәр кейеме күлдәктән, еңһеҙ камзул, пинжәктән, тар төплө, һирәгерәк киң төплө, киң балаҡлы ыштандан (шаровары) торған. Баш кейеме булып һалам эшләпәләр, конус рәүешендәге йөн башлыҡтар (кучма) хеҙмәт иткән. Буҫтауҙан тегелгән йылы өҫ кейемдәрен (свита – билле, сапан – аҫҡа киңәйеп киткән), мамыҡ курткаларҙы (ватянка), оҙон һәм ҡыҫҡа тундарҙы, иләнгән һарыҡ тиреһенән тегелгән толоптарҙы ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейгән. Аяҡ кейеменең иң таралғаны – йүкә сабата, быйма, постолдар (йөйөн өҫкө яҡта ҡалдырып, ҡоба күндән тегелгән аяҡ кейеме), ботинкалар (черевики) булған.

У. традицион аш-һыуы иген һәм йәшелсә культураларын файҙаланыуға нигеҙләнгән. Киң таралған көндәлек аштарға борщ, тарылы кәбеҫтә ашы (капусняк), сусҡа майы, колбаса, голубцы, сусҡа ҡарыны (кендюх), ҡойҡа, төрлө бутҡалар, икмәк, тары сумары, көлсә, сумар, эремсек билмәне, сумарлы аш, ҡоймаҡ; байрам аштарына – ҡош итенән бешерелгән ашамлыҡтар, шәңкәләр, ҡаластар, итле, эремсекле бәлештәр ингән. Эсемлектәрҙән кеүәҫ, компот (узвар), кеҫәл, ойотолған һөт, емеш-еләк шарабы һ.б. әҙерләгәндәр.

У. ғаилә-никах мөнәсәбәттәрендә ҡайһы бер традицион һыҙаттар һаҡланған: 1930 йй. тиклем патриархаль күмәк ғаиләләр осраған; ғаиләлә атай йәки иң өлкән ир бала баш булған, мөлкәт тик васыят б‑са ҡалдырылған (ерҙе барлыҡ  вариҫтар араһында тигеҙ өлөштәрҙә бүлгәндәр, туғанлыҡ дәрәжәһенә һәм енесенә ҡарамағандар, йәиһә күмәкләп хосуси милеккә алғандар). Эндогам никахтар булған (ҡара: Эндогамия), һуңыраҡ ҡатнаш никахтар күбәйә (80%‑тан ашыу), күберәк урыҫ, белорус, татар, башҡорттар м‑н никахҡа ингәндәр. 20 б. уртаһынан алып БР‑ҙың украин ауылдарында 1—2 быуын йәшәгән ғаиләләр йышыраҡ осрай.

У. айырыуса сағыу традицион йолалары туй (весилля) үткәреүгә бәйле, ул ҡоҙалау, алдан һөйләшеү (заручини), хужалыҡ м‑н танышыу (оглядини), ҡыҙ оҙатыу кисәһе (вечорина), кейәүҙе һынау, кәләш һатып алыу, таж кейҙереү, мул табын ҡороу йолаларын үҙ эсенә ала; 20 б. уртаһына тиклем дини байрамдарға тура килтереп үткәргәндәр. Ғаиләлә бала тыуыуы һәм уны суҡындырыу йолаһы тантаналы үткәрелгән. У. күп традицион байрамдары һәм йолалары игенселек эштәре календарына ярашлы үткәрелгән. Раштыуа, Суҡындырыу, Пасха, Троица һ.б. (ҡара: Ун ике байрам) байрамдар булған. Раштыуа байрамындаколяда үткәргәндәр, килгән кешеләрҙе тәм-том, бәлеш м‑н һыйлағандар. Изге аҙнала (Пасха байрамы аҙнаһы) халыҡ уйындары ойошторғандар. Музыка ҡоралдарынан гармун, балалайка, дөңгөр киң таралған. Украин фольклоры музыкаль яҡтан күп төрлө: һәр байрамдың үҙенә арналған йырҙары булған, тарихи, соц. (казак, чумак, рекрут), календарь йолалары йырҙары (коляда, щедривка, веснянка), сәңгелдәк, туй йырҙары, лирик йырҙар, бейеү йырҙары һәм шаян йырҙар, балладалар, халыҡ прозаһы булған. Традицион бейеүҙәре: яҙғы-йәйге һәм ҡышҡы әйлән-бәйлән (түңәрәк яһап бейеү), гопак, казачок һ.б.

БР‑ҙа “Кобзарь” милли-мәҙәни үҙәге, “Золотоношка” тарихи-мәҙәни үҙәге, 20‑гә яҡын украин фольклор ансамбле эшләп килә, Стәрлетамаҡ р‑ны Загородный а. украин халҡын хеҙмәтләндереүсе китапхана асылған, украин мәҙәниәтенә арналған фестивалдәр үтә.

Әҙәб.: Украинцы. М., 2000.

В.Я.Бабенко, Д.А.Черниенко

Тәрж. М.В.Хәкимова

Фото: Украин ҡатын-ҡыҙының традицион кейеме. Археология һәм этнография музейы, Өфө

Яндекс.Метрика