УГЛЕВОДОРОДТАР, молекулалары углерод һәм водород атомдарынан торған органик берләшмәләр. У. — нефть, углеводород газдары, газ конденсаттарының һ.б.төп компоненттары. Төҙөлөшөнә ҡарап алифатик (углерод атомдары һыҙыҡлы, мәҫ., н‑пентан, йәки тармаҡлы сылбыр барлыҡҡа килтерә, мәҫ., изо‑пентан) һәм цикллы (3 йәки унан күберәк углерод атомдарынан циклдар; ҡара: Алициклик берләшмәләр, Ароматик берләшмәләр, Полициклик берләшмәләр) У. айырыла. Ябай йәки теүәл бәйләнеше б‑са алифатик У. туйынған (алкандар) һәм туйынмаған төрҙәргә (олефиндар, диен углеводородтары, ацетилен һәм уның сығарылмалары) бүленә. Гомологик рәттәр барлыҡҡа килтерә. Түбән У. — газ йәки шыйыҡсалар, юғарылары — ҡаты матдәләр. Туйынғандары реакцияларға аҙ һәләтле; химик үҙгәрештәр С—С (термолиз, крекинг, пиролиз, тарҡалыу) йәки С—Н бәйләнешен (дегидрирлау, ирекле‑радикал алмашыныу реакциялары) өҙөп үтә. Туйынмаған У. теүәл бәйләнеш ҡатнашлығында электро‑, нуклеофил, радикал ҡушылыу, алкил урын алмаштырыусылар ҡатнашлығында — ирекле‑радикал алмашыныу реакцияларына; ароматик У. бензол ҡулсаһы ҡатнашлығында — ҡушылыу һәм электрофиллы алмашыныу, ҡыр сылбыры ҡатнашлығында — ирекле‑радикал алмашыныу, электрофиллы ҡушылыу реакцияларына инә; окисланғанда ароматик альдегидтар, кетондар, карбон к‑талары, гидропероксидтар һ.б. барлыҡҡа килтерә. У. ҡатышмалары нефть ҡыуып,термик крекинг, пиролиз, гидридлау ҡулланып, тәбиғи газдарҙы, һоро күмерҙе һәм янар һәүерташтарҙы эшкәртеп, таш күмерҙе кокслаштырып, индивидуаль — алкиллаштырып, каталитик крекинг, платформинг, каталитик риформинг процестарын ҡулланып, углерод һәм водород оксидынан синтезлап һ.б. алына. Мотор яғыулығы, нефтехимия синтезыөсөн сеймал итеп, тармаҡлы алкандар — юғары октанлы өҫтәмәләр итеп ҡулланыла. Туйынмаған У. — полимерҙар, синтетик каучук етештереүҙә мономер, һеркә к‑таһы, акрилонитрил, винилхлорид, дарыу препараттары, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр һ.б.етештереүҙә файҙаланыла; алкиллаусы агент сифатында; ацетилен — ҡара металдарҙы иретеп йәбештереү һәм ҡырҡыу һ.б. өсөн ҡулланыла. Ароматик У. нигеҙендә уларҙың алкил‑, кислород‑, галоид‑, азот тотороҡло сығарылмалары; алкилароматик У. нигеҙендә — синтетик йыуыу саралары, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр; диалкилароматик У. нигеҙендә — ион алмаштырыусы ыҫмалалар сығарыла. Башҡортостанда Өфө һәм Яңы Өфө НЭЗ‑дарының, “Салаватнефтеоргсинтез” һәм “Уфанефтехим” ААЙ‑ларының бензиндары һәм башҡанефть продукттары сығарыла. У. полиэтилен, полипропилен, синтетик каучуктар, полиизопрен, этил спирты, бутил спирттары, синтетик май спирттары, этилен окисы, аллилхлорид, кумол, полиэтилентерефталат, эреткестәр, пластификаторҙар, техник углерод, амидлы ыҫмалалар, галоген‑углеводородтар алыр өсөн ҡулланыла.

Әҙәб.: Паушкин Я.М. Нефтехимический синтез в промышленности. М., 1966; Химия алкенов. Л., 1969.

М.Ғәфәров

Тәрж. Ф.А.Ғималова