ТАТАРҘАР (үҙ атамаһы татар), халыҡ, Татарстандыңтөп халҡы. Т. һаны 1989 й. РСФСР‑ҙа — 5522 мең, ТАССР‑ҙа – 1765,4 мең; 2002 й. РФ‑та – 5554 мең, ТР‑ҙа — 2 млн кеше. БАССР‑ҙа 1989 й. Т. һаны 1120,7 мең; БР‑ҙа 2002 й. 990,7 мең кеше тәшкил итә. Башлыса Өфө (291 мең), Октябрьский (45,6 мең), Туймазы (29,3 мең) ҡҡ., ш. уҡ Шишмә (27,6 мең), Саҡмағош (24,7 мең), Кушнаренко (22,2 мең), Борай (15,1 мең кеше) р‑ндарында тупланып йәшәйҙәр. Т. төп өлөшө урыҫ телендә, татар телендә, башҡорт телендәһөйләшә. Диндарҙарҙың күп өлөшө — мосолман-сөнниҙәр (ҡара: Ислам, Сөнниселек). Т. Волга-Урал, Себер, Әстерхан этнографик төркөмдәргә айырыла. Волга-Урал Т. составында Ҡазан, Урал буйы, Ҡасим Т., мишәр этник төркөмдәре, ш. уҡ керәшен этноконфессиональ төркөмө бар. Ҡазан Т. ноҡрат, Пермь Т. һәм типтәрҙәргәайырыла. Башҡортостанға татарҙар (башлыса Ҡазан Т., мишәрҙәр, керәшендәр) 16 б. 2‑се ярт. Рәсәй дәүләте Ҡазан ханлығын яулап алғандан һуң, күсеп килә башлай. Т. күберәк башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендәкерҙәш булып Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш, һуңыраҡ – үҙәк р‑ндарында һәм Кама аръяғы сик һыҙығындағы ҡәлғә һәм торамаларҙа хеҙмәтле кешеләр сифатындатөпләнгән. 17—18 бб. Т. бер өлөшө бобылдәр, типтәрҙәр, нуғайбәктәр составына инеп, лашмансы, сумаҙанлы, сауҙа итеүсе ҡатламдары барлыҡҡа килә. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, Өфө губернаһы м‑н Ырымбур губернаһында Т. һаны 1897 й. — 277,7 мең; 1926 й. БАССР‑ҙа 461,8 мең кеше була. Т. хужалығы яңы урындарҙа традицион һыҙаттарын һаҡлаған. Игенселек төп тармаҡ булған, малсылыҡ, һөнәрселек һәм кәсепселек ярҙамсы урынды биләгән. Башлыса өс баҫыулы сәсеү әйләнешен ҡулланғандар. Төп ер эшкәртеү ҡоралдары – һабан, һуҡа, тырма, ураҡ, салғы. Арыш, иген, һоло, арпа, ҡарабойҙай, етен, киндер үҫтергәндәр. Һарыҡ, һыйыр, йылҡы үрсеткәндәр, керәшендәр сусҡа ла аҫраған. Умартасылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ м‑н шөғөлләнгәндәр, сауҙа иткәндәр. Һалабаш һалыу, септә һуғыу, сабата үреү, ағас йыһаз, нәфис әйберҙәр эшләү, тире эшкәртеү һ.б. м‑н шөғөлләнгәндәр. Йорт эштәренән туҡыусылыҡ, сигеү кеүек ҡул эштәре үҫеш алған булған. Т. традицион торамалары йылға буйында урынлашҡан һәм өйкөм ултырған булған (19 б. алып төҙөк урамдар һала башлағандар). Ғәҙәттә, Т. бәләкәй ҡәрҙәш ғаиләләр төркөмө (ос, ара, яҡ) хасил итеп ултырған. Торлаҡтар дүрт мөйөшлө буралған (20 б. алып – биш мөйөшлө) өйҙәрҙән ғибәрәт булған. Өйҙөң һәм хужалыҡ ҡаралтыларының нигеҙен һалыр өсөн тәбиғи таш (аҡ таш) ҡулланғандар йә иһә өйҙө ағас бағаналарға һалғандар. Өй эсе традицион рәүештә ирҙәр (түр яҡ) һәм ҡатындар (мөйөш) яғына бүленгән. Урындыҡ, мейес, һандыҡ интерьерҙың төп элементы булған. Өйҙө йыйыштырғанда төрлө ашъяулыҡтар, япмалар, шаршауҙар, таҫтамалдар һ.б. әйберҙәр киң ҡулланылған.

Традицион ҡатын-ҡыҙ кейеме сигеүле түшелдерек (күкрәксә) м‑н бергә кейелгән мул итеп тегелгән (19 б. 2-се ярт. алып ҡатмар тегелгән киң итәк) күлдәктән, сигеүле алъяпҡыс, билле камзул, елән һәм ыштандан торған. Баштарына ҡалпаҡ, яулыҡ һәм япмалар (таҫтар) кейгәндәр. Традицион ирҙәр кейеме күлдәктән (күлмәк), ыштан, камзул, кәзәкей, бишмәт, елән йәиһә сәкмәндән торған. Түбәтәй (кәләпүш), буҫтау, кейеҙ һәм тиренән тегелгән бүректәр кейгәндәр. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙың йылы өҫ кейеме — тун, толоп, бишмәттән; аяҡ кейеме сабата, йүкәнән үрелгән башмаҡтан торған, ш. уҡ күн аяҡ кейеме йөрөткәндәр (ҡата, ситек). Йәш ҡатын-ҡыҙ — аҫыл таштар һәм көмөш тәңкәләрҙән торған муйынса, сәс биҙәүестәре (сулпы, сәс тәңкәһе, теҙмә), кейәүҙәге һәм өлкән йәштәге ҡатын-ҡыҙ түш биҙәүестәре (иҙеү, тамаҡса), хәситә, көмөш ҡаптырма, йөҙөк, беләҙектәр таҡҡан. Т. традицион аш-һыуы һөт һәм ит аҙыҡтарын ҡулланыуға нигеҙләнгән. Һыйыр, бейә, һирәгерәк – кәзә һөтө эскәндәр, ҡаймаҡ, май (аҡ май, һары май, тоҙло май), аҡ һәм ҡыҙыл эремсек әҙерләгәндәр. Ҡаҙылыҡ, тултырылған тауыҡ, аш һ.б. бешергәндәр. Ғәҙәттә, үлән сәйе, ш. уҡ айран (ҡатыҡҡа һыу ҡушып эшләнә), бал, буҙа эскәндәр. Ҡамыр аштарынан икмәк, ҡоймаҡ, ярма, йәшелсә тултырып бешерелгән асыҡ бәлеш (ҡыҫтыбыҡ, бәрәмәс), көлсә (ҡабартма, көлсә, табикмәк) һ.б. ашағандар. Байрам аштарына — гөбәҙиә, ҙур итле бәлеш, ҡорот м‑н бал ҡушылған аҡ май (ҡоротло май), йола аштарына тары ҡоймағы, сәксәк һәм бауырһаҡ ингән. Т. ғаилә-никах мөнәсәбәттәрендә традицион һыҙаттар һаҡланған: 19 б. аҙ. тиклем күмәк ғаиләләр булған (3—4 быуын), 20 б. аҙ. бәләкәй ғаиләләр күбәйгән. Ғаилә эсендә патриархаль традициялар — атай абруйы, ата-әсәне һәм үҙеңдән өлкән туғандарҙы ололау — һаҡланған. Мөлкәтте вариҫлыҡҡа ҡалдырыуҙа миноратҡа таянғандар. Никахтар патрилокаль булған, ҡайһы берҙә левират, сорорат осраған. Ғаилә-никах мөнәсәбәттәре йола хоҡуғы нормаларына һәм шәриғәт ҡанундарына ярашлы көйләнгән. Ғаиләләр башлыса моногам булған, күп ҡатынлылыҡ һирәк күренеш булып, башлыса бай ҡатламға  хас булған. Т. традицион байрамдары ер эшкәртеү календарына бәйле булған: һабантуй, ураҡ өҫтө һ.б. Үҙ-ара ярҙам (ҡаҙ өмәһе, мал өмәһе,тулаөмәһе) һәм күмәк байрамдар үткәреү йолаһы таралған була. Т. традицион календары 12 йыллыҡ йәнлек циклына нигеҙләнгән. Ҡышҡы ҡояш торошонда нардуған байрамы үткәрелгән, ул әйтештәрм‑н бергә барған (науруз әйтеүҙәр). Науруз яҙ башланыуға арналған байрамдарҙың береһе булған. Мосолман байрамдарын үткәргәндәр (ҡара: Ҡорбан байрамы, Ураҙа байрамы). Туй, яусылау (ҡоҙалашыу), никахҡа бәйле йолалар; кәләш йортондағы туй (никах туйы) һәм икенсе көндәге туй (ҡалын туйы) тантаналы итеп үткәрелгән; ғаиләлә бала тыуыуын билдәләгәндәр: исем ҡушыу (бәпәй туйы, исем ҡушыу), бәпәй ашы йолаһы үткәрелгән. Музыка ҡоралдарынан гармун, ҡумыҙ, скрипка, керәшендәрҙә — көснә таралған була. Татар фольклоры йыр, әкиәт, мәҡәл, әйтем, легенда, бәйет, эпостарҙан һ.б. тора.

БР‑ҙа Татар йәмәғәт үҙәге, Башҡортостан Республикаһының “Азатлык” татар йәштәре берлеге, Башҡортостан татарҙары конгресы, 1991—2001 йй. “Иҙел—Урал” Татар демократик партияһы, “Килем” тарихи-мәҙәни үҙәге, 2 йәкшәмбе мәктәбе, Саҡмағош р‑ны Саҡмағош а. татар халҡын хеҙмәтләндереү б‑са китапхана базаһы эшләй. Фольклор ансамблдәре (“Мәләүез ҡ. “Райхан”, Борай р‑ны Борай а. “Аҫылйәр”, Кушнаренко р‑ны Кушнаренко а. “Һандуғас” һ.б.) булдырылған, йыл да Ғ.Туҡайҙың тыуған көнөнә арналған шиғриәт байрамы үткәрелә. Татар телендә “Кызыл таң”, “Өмет” гәз., “Тулпар” ж. сыға, “Нур” татар театры, Туймазы татар драма театры, халыҡ театрҙары (Дүртөйлө ҡ., Стәрлебаш р‑ны Стәрлебаш а. һ.б.) эшләй.

Әҙәб.: Давлетшина З.М. Татарское население Башкортостана: этнодемогр. исслед. Уфа, 2001.

Р.И.Яҡупов

Тәрж. М.В.Хәкимова

Илл.: Традицион татар кейеме:

1 – ирҙәр кейеме, 2 – ҡатын-ҡыҙ кейеме. Археология һәм этнография музейы, Өфө

Яндекс.Метрика