УРЫҪТАР (үҙ атамаһы урыҫтар), халыҡ, Рәсәйҙең төп халҡы. СССР‑ҙа У. һаны 1989 й. — 145 155 мең, РСФСР‑ҙа – 119 865 мең; 2002 й. РФ‑та – 115 869 мең кеше. БАССР‑ҙа 1989 й. У. һаны 1548,3 мең; БР‑ҙа 2002 й. 1490,7 мең кеше тәшкил иткән. Республиканың бөтә ҡалаларында ла йәшәйҙәр, Белорет, Благовещенск, Бөрө, Бәләбәй, Дәүләкән, Ишембай, Күмертау, Мәләүез, Өфө, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡҡ. халҡының яртыһынан күберәген тәшкил итәләр. Айырыуса БР‑ҙың Өфө (2002 й. — 26,3 мең), Дыуан (20,3 мең), Иглин (13,7 мең), Балаҡатай (11,3 мең), Шишмә (10,9 мең), Мәләүез (10,8 мең), Күгәрсен (9,6 мең), Бөрө (9 мең тирәһе), Благовещенск (8,9 мең), Ҡырмыҫҡалы (8,8 мең) һәм Көйөргәҙе (8,5 мең) р‑ндарында тупланып йәшәйҙәр. Туған телдәре – урыҫ теле. Диндарҙарҙың төп өлөшө православие динен тота.

Төбәккә У. күпләп күсеп ултырыуы Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башланған. Иң беренсе У. Өфө ҡ. тирәһендәге ерҙәрҙе биләп, Башҡортостандың үҙәк төбәктәрендә, һуңыраҡ – төньяҡ-көнбайышта, Кама аръяғы сик һыҙығы буйлап таралып ултырған. Урыҫ халҡының күбеһен нығытмалы сик һыҙыҡтарында хеҙмәт иткән кешеләр һәм башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә керҙәш булып килеп ултырған крәҫтиәндәр тәшкил иткән. Күскенселек хәрәкәтенең артабанғы этабы Ырымбур сик һыҙығын һәм Ырымбур ҡалаһын төҙөгәндән һуң башлана. Урыҫ күскенселәренең башлыса Урта Волга буйынан, Рәсәйҙең үҙәк һәм көньяҡ төбәктәренән Башҡортостанға күпләп күсенеүе 18 б. 2‑се ярт., тау сәнәғәте үҫеше арҡаһында, Крәҫтиән реформаһынан һуң һәм Столыпин аграр реформаһы ваҡытында көсәйә. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Өфө губ. — 834 мең, Ырымбур губ. 1126 мең У. теркәлгән. Урбанизация процесы ҡала халҡының артыуына алып килгән: 1939 й. — 383,5 мең, 2002 й. 1232,3 мең кеше иҫәпләнгән.

Яңы урындарҙа У. хужалығы үҙенең традицион һыҙаттарын һаҡлаған. Төп тармаҡ игенселек булған, малсылыҡ, һөнәрселек һәм төрлө кәсептәр ярҙамсы урынды биләгән. Игенселектә өс баҫыулы сәсеү әйләнеше киң таралған ысул булған. Ер эшкәртеү ҡоралдары төрәнле һуҡа, һабан, тырманан һ.б. торған. Иген культураларынан арыш, бойҙай, һоло, тары, арпа, ҡарабойҙай сәскәндәр, картуф, кәбеҫтә, һуған, шалҡан, кишер, ҡыяр үҫтергәндәр. Һыйыр, сусҡа, һарыҡ, кәзә, йылҡы (күберәк екке мал итеп файҙаланғандар) үрсеткәндәр. Умартасылыҡ, балсыҡтан әйберҙәр яһау, мискә ҡоршау, токарь кәсептәре, бал ҡорто ояларына рам, арба, кырандас, тәртәләр, ҡамыт-дуға әҙерләү, урманлы төбәктәрҙә һалабаш һалыу, септә һуғыу, тоҡ тегеү таралған була.

У. төп йәшәү урындары ауыл, утар, ш. уҡ айырылып сыҡҡан бәләкәй ауылдар булған. Өйҙәр бер һыҙыҡта теҙелеп ултырған. Башҡортостандың төньяҡ һәм үҙәк райондарында төп төҙөлөш материалдары булып шыршы м‑н ҡарағай, ялан яҡтарында саман, балсыҡ, ситән, ш. уҡ ҡайын, уҫаҡ, йүкә хеҙмәт иткән. Урыҫ йорттары ябыҡ планировкалы булып, кеше торған өйҙән, ҡаралтылы ихата, баҡсанан торған. Ситтәрәк амбар, келәт, ҡура, ат һарайы торған, йорттоң артында сана, арба һәм ауыл хужалығы ҡорамалдары һаҡлау өсөн бесәнлеге булған һарай, йортҡа яҡыныраҡ мөгәрәп, артҡы ихатала мунса урынлашҡан. У. өйҙәре 4 стеналы, соланлы һәм ике яҡлы ҡыйыҡлы булған. Традицион интерьерҙың төп элементтарына иконалар ҡуйылған “ҡыҙыл мөйөш”, аш табыны (өҫтәл, стена буйлап ике эскәмйә ҡуйылған), һикеле ҙур мейес, һәндерәләр һәм түшәмәләр (уның аҫтында әйберҙәр һаҡланған) ингән.

Традицион ҡатын-ҡыҙ кейеменә аҡ төҫтәге киндер йәки сыбар күлдәк, әүеркәле алъяпҡыс, итәк йәиһә өҫтөнән ебәк йә барса еңһеҙ кейем м‑н кейә торған сарафан ингән. Баш кейеме ебәк шәлдән, ярым шәлдән, биҙәкләп йәки селтәрләп бәйләгән яулыҡтан торған, өскөл яулыҡтар ингән, кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ бәләкәй туҡыма башлыҡтар (повойник, волосник, чехлик, шлык) кейгән. Традицион биҙәнеү әйберҙәренә көмөш, баҡыр, алтын һырғалар, балдаҡтар, йөҙөктәр, мәрйен м‑н биҙәлгән муйынсаҡ һәм яғалар (борки), гәрәбә һәм быяла мәрйендәр, иҙеүгә ҡаҙап ҡуя торған төйрәместәр ингән. Ирҙәр иҙеүе тура уйылған күлдәк, ҡыйыҡ яғалы күлдәк, киндер йәки ҡаты туҡыманан ыштан, буҫтау һәм кейеҙ башлыҡтар, эшләпәләр, картуздар, ҡышын ҡайтармалы тире бүрек, ҡолаҡсын бүрек кейгәндәр. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙ өҫтөнә — кафтан йәки ҡулдан туҡылған ҡара төҫтәге буҫтау сәкмән, һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, һырылған пальто, аяғына сабата (ҡыш көнө быйма) кейгән.

У. традицион аш-һыуының нигеҙен иген культуралары һәм йәшелсә тәшкил иткән. Икмәк иң төп аҙыҡ булған (ғәҙәти көндәрҙә арыш икмәге, байрамдарҙа бойҙай икмәге бешергәндәр). Йәшелсә аштары (щи, картуфлы шыйыҡ аш, борсаҡ ашы, тоҙланған йәшелсәләр м‑н ҡушып бешерелгән картуф, быҡтырылған шалҡан), бутҡа, кеҫәл киң ҡулланылған. Байрамдарҙа итле ризыҡ бешергәндәр, йомортҡалы, итле йәки туралған йәшелсәле бөйөрөк (пряженцы), ш. уҡ шәңкә, эремсек бәрәмәсе, ҡоймаҡ, балан бәлеше бешергәндәр. Йола ашында ҡоймаҡ айырым урын биләгән. Эсемлектәрҙән кеүәҫ, һыра, әсегән бал эскәндәр. У. ғаилә-никах мөнәсәбәттәрендә традицион һыҙаттар һаҡланған: 20 б. башына тиклем патриархаль күмәк ғаиләләр (20 һәм унан күберәк кеше) күп булған. Ғаилә башлығы булып атай кеше йәки иң өлкән ир бала (большак, старшой) торған, уның ҡатыны ҡатын-ҡыҙ эше м‑н етәкселек иткән. Ғаиләлә бала тыуыуы тантаналы билдәләнгән, Суҡындырыу байрамынан һуң, көҙөн йәки ҡышын, туй үткәрелгән. Туй алдынан үткәрелгән осрашыу йолалары: яусылау, ҡыҙ ҡарау, кейәү егетенең мөлкәт һәм хужалыҡ торошо м‑н танышыу һәм туй көнө, бирнә т‑да һөйләшеп килешеү (запой, рукобитье). Туй циклына ингән барлыҡ йолалар ҙа моңһоу, лирик, данлаусы, шаян, хушлашыу мотивындағы халыҡ йырҙары м‑н бергә барған. Раштыуа, Суҡындырыу, Масленица, Пасха, Троица һ.б. православие байрамдары үткәргәндәр. Традицион музыка ҡоралдарына балалайка, һыбыҙғы, жалейка, борғо, дөңгөр, шалтыраҡ, гармун һ.б. ингән. У. фольклоры ифрат бай һәм төрлө-төрлө, уларға әкиәттәр, риүәйәттәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр, лирик һәм йола йырҙары, һыҡтауҙар һ.б., ш. уҡ казак һәм фабрика-завод фольклоры өлгөләре инә. БР‑ҙа Башҡортостан урыҫтары соборы, Аксаков фонды, “Никольский сиркәүе”, “Ҡыҙылъяр” тарихи-мәҙәни үҙәктәре эшләп килә. Казактар ҡатламы традициялары тергеҙелә.

Илл.: Урыҫ ҡатын-ҡыҙының традицион кейеме. Археология һәм этнография музейы, Өфө; Традицион кейем кейгән урыҫ ҡатындары (Бәләбәй р‑нының Өҫән-Ивановка а., 2006)

А.С.Щербаков

Тәрж. М.В.Хәкимова

Яндекс.Метрика