УРТА ТҮБӘ, таш быуат археологик ҡомартҡыһы (тора). Ҡарабалыҡты ҡомартҡылары комплексына инә. Әбйәлил р‑ны Ташбулат а. көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Ҡарабалыҡты күленең көнбайыш морононда урынлашҡан. 1961—68 йй. Г.Н.Матюшин тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1971 й. О.Н.Бадер өйрәнә. Күп ҡатламлы торамалар иҫәбенә инә. 342 м2 яҡын ер асылған. 45 меңдән ашыу табылдыҡ, башлыса саҡматаш һәм йәшмә әйберҙәр, 2 мең самаһы керамика ярсыҡтары асыҡланған. Дөйөм майҙаны 72 м2, усаҡтары булған дүрткел ярым ер өй рәүешендәге торлаҡ табылған; көнбайыш һәм көнсығыш стеналары ҡаяны өңөп эшләнгән, төньяҡ һәм көньяҡтағылары таш м‑н нығытылған. Аҫҡы ҡатламдарҙа урта ашель йәки мустье дәүеренә (б.э.т. 400—45 мең йыллыҡтар; ҡара: Палеолит) ҡараған 50‑нән ашыу саҡматаш әйбер — чопперҙар (үткер ҡырлы ҡырсынташтар), ҡырҡҡыс-бифастар (ике яҡтан үткерләнгән ҡорал), нуклеустар, ҡырғыстар, осло ҡоралдар табылған. Мезолит дәүере ҡатламында 7530 табылдыҡ, башлыса бысаҡ һымаҡ пластиналар (ҡырҡҡыстар, осло ҡоралдар, бырауҙар) һәм уларҙан эшләнгән әйберҙәр (ҡырғыстар, микролиттар, ш. иҫ. геом. формалағы), асыҡланған. Неолит дәүере ҡатламында йөҙө тотош тешле штамп эҙе м‑н биҙәлгән керамика ярсыҡтары, бер нисә Суртанды мәҙәниәте керамикаһы, 5264 пластина һәм уларҙан эшләнгән әйбер (ҡырғыс, бысҡы, балта, уймыр, уҡ башағы, һөңгө осо, бысаҡтар) табылған. Неолит аҙағына йәки энеолитҡа ҡараған ҡәбер асыҡланған, унда һыуырҙың алғы тештәре, бысаҡ һымаҡ пластиналар, һөйәк биҙәүестәр табылған. Өҫкө ҡатламдарҙа һуң бронза быуаты һәм иртә тимер быуат керамикаһы ярсыҡтары табылған. Ҡомартҡы Көньяҡ Уралда таш быуат мәҙәниәттәре үҫешенең эҙмә-эҙлеклелеген күҙәтергә мөмкинлек бирә. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында, БДУ фондында һаҡлана.

Әҙәб.: Бадер О.Н., Матюшин Г.Н. Новый памятник среднего палеолита на Южном Урале //Советская археология. 1973. №4; Матюшин Г.Н. Мезолитический и неолитический комплексы поселения Мысовое на Южном Урале //Шунда уҡ.

В.Г.Котов

Тәрж. Д.К.Үзбәков

Илл.: 1) Урта Түбә тораһынан палеолит дәүере табылдыҡтары: 1 — нуклеустар; 2 — бифастар; 2) Урта Түбә тораһынан неолит дәүере табылдыҡтары: 1, 2 — бысаҡтар; 3 — үтек; 4 — уҡ башағы