УЧАЛЫ, БР‑ҙағы ҡала һәм т. юл ст., Учалы р‑нының адм. үҙәге (1965 й. алып). Өфөнән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 376 км алыҫлыҡта Башҡортостандың Урал аръяғы төньяғында, Ҡарағастүбә (586 м) һәм Олотау (659 м) тауҙары араһындағы уйпатлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 46 км2. Халҡы (мең кеше): 1939 — 2,6; 1959 — 3,2; 1989 — 32,3; 2002 — 37,2. Милли составы (2002): башҡорттар — 52,3%, урыҫтар — 28,5%, татарҙар — 16,8%.

Ҡаланың иҡт. нигеҙе — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте, эшкәртеү сәнәғәте. У. “Газ‑Сервис” ААЙ‑ның “Учалыгаз” филиалы, “Башҡортостан—Көнсығыш энергетик тауар һатыу компанияһы” ЯСЙ филиалы Белорет бүлексәһенең Учалы участкаһы, “Учалы йылылыҡ селтәрҙәре”, “Учалы электр селтәрҙәре” ААЙ‑лары, Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты, “Учалы тау‑машиналар эшләү альянсы”, «“Баштальк” тау‑ҡаҙылма компанияһы» ЯСЙ‑лары, Учалы металлургия машиналарыэшләү заводы (2005 й. тиклем), Учалы урман машиналары эшләү заводы (2007 й. тиклем), “Форум” (металдан изделиелар сүкеү), “Кровля” ААЙ, “Строитель”, “Стройминерал”, “Техноплекс” ЯСЙ (төҙөлөш һәм биҙәкләү материалдарын етештереү), “Урал таштары” ААЙ, эзбизташ‑цемент комб‑ты, тимер‑бетон изделиелар з‑ды, асфальт‑бетон з‑ды, Учалы тегеү фабрикаһы, икмәк з‑ды, “Башптицепром” ААЙ‑ның инкубатор‑ҡошсолоҡ ст., элеватор, “Башкиргеология” ААЙ филиалы, “Учалы ҡала типографияһы” ДУП‑ы, “Башавтотранс” ДУП‑ы филиалы, ПМК һ.б. эшләй. У. аша Көньяҡ Урал т. юлы [Мейәс (Силәбе өлк.)—Учалы участкаһы], Учалы—Межозёрный (Силәбе өлк.) т. юл тармағы, Белорет—Учалы—Мейәс, Учалы—Ахун автомобиль юлдарының участкаһы үтә. Учалы сәнәғәт узелына инә.

Ҡалала Башҡорт дәүләт университетының Учалы ф‑ты, Көнсығыш иҡтисади‑юридик гуманитар академияһының, Силәбе пед. университетының вәкиллектәре, Учалы тау‑металлургия техникумы, Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһы, ПУ, 4 урта дөйөм белем биреү мәктәбе, 2 лицей, махсус (коррекция) мәктәп‑интернат, 12 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, ш. иҫ. компенсациялаусы башланғыс мәктәп‑балалар баҡсаһы, балалар муз. мәктәбе, художество мәктәбе, Балалар ижады йорто, балалар (үҫмерҙәр) техник ижады үҙәге, йәш натуралистар, балалар‑үҫмерҙәр туризмы һәм экскурсиялар станциялары, “Дельфин” балалар һәм үҫмерҙәр өсөн һауыҡтырыу‑уҡытыу үҙәге, “Стиль” йәштәр үҙәге, “Горизонт” спорт үҙәге, “Таусы” стадионы, “Ирәмәл” ат спорты комплексы, ДЮСШ, байдарка һәм каноэла ишеү секцияһы, “Бөркөт” хәрби‑спорт клубы; үҙәк ҡала дауаханаһы, мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитация үҙәге, “Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты” ААЙ‑ның шифахана‑профилакторийы, “Урал” балалар шифаханаһы (ҡара: Шифахана‑курорт учреждениелары); Учалы филармонияһы, 5 китапхана, Учалы музейы, “Урал” кинотеатры; 2 мәсет, ш. иҫ. Учалы йәмиғ мәсете бар. 19 халыҡ, ш. иҫ. “Ләйсән”, һәм 7 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. Урыҫ телендә “Учалинская газета” һәм башҡ. телендә “Яйыҡ” гәз. сыға.

Ҡалаға Учалы баҡыр колчеданы ятҡылығын разведкалау һәм үҙләштереүгә бәйле барлыҡҡа килгән Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы эшселәр ҡасабаларын берләштереү һөҙөмтәһендә 1963 й. нигеҙ һалына. У. “Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы” Бөтә Рәсәй конкурсында 3‑сө урын яулай (2008).

Р.А.Фәтҡуллин

Тәрж. З.Б.Латипова

Илл.: Учалы ҡалаһы. Дан скверы

Илл.: Карта