УРМАН КУЛЬТУРАЛАРЫ, ағас һәм ҡыуаҡ тоҡомдарын яһалма сәсеү йәки ултыртыу юлы м‑н булдырылған ултыртмалар. Тотош (урмандың тәбиғи яңырыуы булмағанда йәки урман булмаған урында), өлөшләтә (урманды яңыртыу ҡәнәғәтләнерлек булмағанда), алдан ултыртылған (киләһе 1—3 йыл эсендә ҡырҡыуға тәғәйенләнгән урманда) У.к. айырыла. Тотош У.к. таҙа (бер тоҡомдан) һәм ҡатнаш булыуы мөмкин. У.к. булдырыу бер нисә этаптан тора: селекция‑генетика нигеҙендә орлоҡ базаһын ойоштороу, орлоҡ сеймалын йыйыу һәм эшкәртеү, ултыртыу материалын үҫтереү, майҙандар һайлау һәм әҙерләү, тупраҡты эшкәртеү, У.к. сәсеү йәки ултыртыу, ултыртмаларҙы тәрбиәләү. У.к. башлыса 1—3 йәшлек үҫенте һәм 4—5 йәшлек үрсетмәлектәрҙе, ш. уҡ һабаҡ һәм тамыр сыбыҡсаларын ултыртыу ярҙамында булдырыла. Ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар зонаһында төп тоҡомдар — ҡарағай, ҡарағас, шыршы, япраҡлы урмандар һәм урман‑дала зонаһында — имән, ҡарағай, тирәк, шыршы, дала зонаһында — имән, ҡарағай, ҡарама һәм тирәк. 1919—25 йй. Башҡортостанда У.к. яҡынса 1,3 мең га майҙанда ултыртыла, 1946—50 йй. — 31,5 мең га. У.к. дөйөм майҙаны 8200 га тәшкил итә (2013). Фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. башлап Урман тәжрибә станцияһында имән, ҡарағай, ҡарағас һәм тирәкте ҡулланып У.к. агротехникаһы (А.Е.Рябчинский һ.б.), ағас орлоҡтары етештереү участкаларын булдырыу һәм имәндең (В.П.Крайнев), ҡарағайҙың (В.В.Рябчинская) инә‑орлоҡ ағастарының емеш биреүен көйләү б‑са алып барыла. Тирәк (Б.Г.Левашёв, П.Н.Степанова һ.б.) һәм башҡа ағастар ҡулланып У.к. булдырыу б‑са тәҡдимдәр эшләнә. 80‑се йй. башлап Аграр университетта ҡайын (В.Ф.Коновалов, Р.Ғ.Ситдиҡов, Ә.Ф.Хәйретдинов), ҡарағас (П.Д.Андрианов), ҡарағай (К.М.Ғәбдрәхимов, И.Ғ.Сабирйәнов һ.б.), шыршы, кедр һәм йүкәне (Ситдиҡов, Хәйретдинов) ҡулланып У.к. булдырыуҙың технологияһы һәм үҫтереүҙең иҡт. аспекттары өйрәнелә. Шулай уҡ ҡара: Ағас үрсетеү, Урман тергеҙеү.

Әҙәб.: Хайретдинов А.Ф. Рукотворные леса. Уфа, 1984; Ситдиков Р.Г. Лесовыращивание на Южном Урале. Уфа, 1997; Коновалов В.Ф. Селекция и разведение берёзы повислой на Южном Урале. М., 2002.

В.Ф.Коновалов

Тәрж. Г.А.Миһранова