УҠЫТЫУСЫЛАР ИНСТИТУТЫ. 1909 й. асыла, 1919 й. алып Өфө Халыҡ мәғарифы ин‑ты (ҡара: Башҡортдәүләт университеты). Уҡытыусылар институттары т‑дағы положениеға (1872) ярашлы, ҡала училищелары, гимназияларһәм прогимназиялар өсөн уҡытыусылар әҙерләүсе уҡыу йорто булараҡ ойошторола. Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында була. 16 йәше тулған, ҡала уч‑щеһы курсы өсөн ҡабул итеү имтихандарын тапшырған йәки имтиханһыҙ гимназияның педагогик класын, уҡытыусылар семинарияһынһ.б. урта уҡыу йортон тамамлаған бөтә ҡатламбалалары ҡабул ителгән. Уҡыу курсы 3 йыл тәшкил иткән (1917 й. алып 4 йыл). Уҡыу программаһына алгебра, арифметика, геогр., геом., график сәнғәттәр, тәбиғәтте өйрәнеү, тарих, пед. һәм дидактика, урыҫ теле, мәктәп гигиенаһы, Алла Ҡануны; пед. практика; мәжбүри булмаған предметтарҙан музыка һәм гимнастика (1911) ингән. Институт составына тел‑әҙәбиәт‑тарих, тәбиғәт‑геогр., физика‑матем. бүлектәре ингән (1917). Ҡала уч‑щеһы, лаб., фундаменталь һәм уҡыусылар өсөн китапханалары, уҡыу кабинеттары булған. Тамамлаусылар юғары реаль уч‑ще уҡытыусыһы званиеһын алған. 1909 й. — 6, 1913 й. 12 уҡытыусы эшләгән. 1912 й. ин‑тта 68 кеше уҡыған, шуларҙың 50‑һе стипендия алған, ҡалғандары түләп уҡыған (йылына 20 һум); социаль сығышы б‑са күпселек крәҫтиән булған — 46 кеше. 1919 й. 160 яҡын белгес әҙерләнгән, уларҙың 8‑е башҡортһәм татар, ш. иҫ. М.‑Ғ.Н.Мөхәмәтов, Ғ.Н.Тереғолов. Дир.: А.Н.Лисовский (1909 й. алып), В.С.Яворский (1917 й. алып). У.и. бинаһы (Цюрупа урамы, 9; 1900—09 йй. төҙөлгән) ҡала төҙөлөшөҡомартҡыһы,тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

Әҙәб.: Кульшарипов М.М., Низамов А.Г. История Башкирского государственного университета. Уфа, 1997; Алмаев Р.З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008; Ергин Ю.В. У истоков университетского образования: очерки о предыстории Башк. гос. ун‑та. Уфа, 2009.

Р.З.Алмаев, Ю.В.Ергин

Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

Илл.:Өфө уҡытыусылар институты. 20 б. башы