УҠЫТЫУСЫЛАР ИНСТИТУТТАРЫ, 1) Рәсәйҙә 19 б. — 20 б. башында ҡала училищелары, өйәҙ училищелары, юғары башланғыс уч‑щелар һ.б. өсөн уҡытыусылар әҙерләгән ир‑егеттәр уҡыу йорттары. Беренсе У.и. (уҡыу курсы 4 йыл булған) 1817—22 йй. һәм 1838—46 йй. Баш пед. ин‑ты (С.‑Петербург) эргәһендә эшләгән. Уҡытыусылар институттары т‑дағы положениеға (1872) ярашлы, 3 йыллыҡ У.и. асылған, улар пед. ин‑ттары һәм халыҡ мәғарифы ин‑ттары итеп үҙгәртелгән. Ырымбур губернаһындауҡытыусылар әҙерләүҙе – Ырымбур ҡ. У.и. (1878—94), Өфө губернаһындаӨфөләге У.и. (ҡара: Уҡытыусылар институты) тормошҡа ашырған. 2) РСФСР‑ҙа 1934—50 йй. 5—7 кластар өсөн уҡытыусылар әҙерләгән уҡыу йорттары. Уҡыу курсы 2 йыл булған. Урта дөйөм йәки пед. белемле кешеләр ҡабул ителгән. У.и. составына тәбиғәт‑геогр., тарих, физика‑матем., тел һәм әҙәбиәт, ш. уҡ физик тәрбиә биреү бүлектәре ингән. Пед. ин‑ттары һәм педагогия училищелары итеп үҙгәртелгән. БАССР‑ҙа У.и. Өфөлә (1934—52) Тимирязев К.А. исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты эргәһендәге, Бөрө (ҡара: Бөрөсоциаль‑педагогия академияһы), Стәрлетамаҡ (ҡара: Стәрлетамаҡпедагогия академияһы) ҡҡ., Дыуан р‑ны Мәсәғүт а. (ҡара: Мәсәғүт педагогия колледжы) пед. уч‑щелары базаһында асылған. БөйөкВатанһуғышыйылдарында Бөрө У.и. составына Орёл пед. ин‑ты, Стәрлетамаҡ У.и. составына Мәскәү китапхана ин‑ты ингән; Өфө У.и. — 487 (К.А.Тимирязев ис. Башҡ. пед. ин‑ты м‑н берлектә), Бөрө У.и. — 150, Стәрлетамаҡ У.и. 94 белгес әҙерләгән.

Әҙәб.: Развитие школьного образования Республики Башкортостан в XX веке. Уфа, 2001; Алмаев Р.З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008; Ергин Ю.В. У истоков университетского образования: очерки о предыстории Башк. гос. ун‑та. Уфа, 2009.

Р.З.Алмаев

Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина