УҠЫТЫУҘЫ ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯЛАУ, белем биреүҙе уҡыусыларҙыңәүәҫлектәрен, ҡыҙыҡһыныуҙарын һәм һәләттәрен иҫәпкә алып ойоштороу формаһы. Рәсәйҙә 1920 йй. башынан У.д. төрлө формалары һәм төрҙәре индерелә: айырым предметтарҙы тәрән өйрәнеү, ҡыҙыҡһыныу б‑са кластар, һөнәри йүнәлеш биреү һ.б. 1980 йй. аҙ. урта дөйөм белем биреү мәктәбендә У.д. концепцияһы эшләнә. У.д. хәҙ. заман системаһы база белем м‑н берлектә шәхескә соц. һәм һөнәри яҡтан үҙен табыу мөмкинлеген бирә. Мәктәптәрҙә башлыса һәләт, һәләтһеҙлек, ҡыҙыҡһыныуҙар б‑са У.д. ҡулланма һынау үткән. Һәләте б‑са У.д. барышында уҡыусылар, айырым фәндәргә һәләттәрен, өлгәш кимәлен иҫәпкә алып, тәғәйен программаларға ярашлы, кластарға бүленә; үтә һәләтле балалар урта махсус мәктәптәрҙә (муз., художество, хореография һ.б.) уҡытыла. Һәләтһеҙлек б‑са У.д. психик үсешендә тотҡарлыҡтар булған һәм уҡыуҙа, мәктәп тормошона ҡулайлашыуҙа ауырлыҡтар кисергән балалар өсөн коррекциялаусы-үҫтереүсе уҡытыу ҡарай (ҡара: Коррекция педагогикаһы, Коррекциямәктәптәре). Өлгәшмәгән һәм педагогик йәһәттән артта ҡалған уҡыусылар өсөн тигеҙләү һәм компенсациялаусы уҡытыу кластары ойошторола (ғәҙәттә 2—3 йылға), уларҙың маҡсаты – уҡырға ынтылыш уятыу һәм белемдең үҙләштерелмәй ҡалған өлөштәрен бөтөрөү. Ҡыҙыҡһыныуҙар б‑са У.д. предметтарҙы тәрән өйрәнеү, профиллеуҡытыу инә. БР‑ҙа У.д. системаһы б‑са башлыса гимназиялар, лицейҙарһ.б. инновацион типтағы мәктәптәр, мәҫ., Аҡъяр уртамәктәбе №1, Кушнаренко р‑нының Әхмәт лицейы, Өфө р‑нының Булгаков лицейы, Кушнаренко уртамәктәбе №1, Талбазы лицейы, Сибай урта мәктәбе №6, Өфө гимназияһы №39, №61, №140 һ.б., эшләй. 5‑се Өфө лицейында уҡытыу һәләттәр б‑са дифференциациялауға һәм уҡыусыларҙың ҡыҙыҡһыныуҙарын иртә асыуға йүнәлтелгән. Белорет лицей‑интернатында 1‑се класс өсөн мәктәпкәсә белем биреүҙең булмауын компенсациялаған үҫтереүсе программа эшләй. Өфөнөң 103‑сө урта мәктәбендә ғәҙәттәге кластар, айырым предметтарҙы тәрән өйрәткән кластар, коррекциялаусы‑үҫтереүсе уҡытыу кластары; ҡыҙыҡһыныуҙар б‑са факультативтар, махсус курстар һ.б. ойошторолған. Сибай лицейында №9 Ә.З.Рәхимов етәкс. 1991—97 йй. “Дифференциациялы уҡытыуҙың психологик‑педагогик системаһы” исемле пед. эксперимент уңышлы үтә. Һәләттәр б‑са У.д. үҫтереүсе система б‑са эшләгән уҡытыусылар, мәҫ., Р.Г.Хазанкин, Н.К.Крупская ис. пр. лауреаты П.В.Чигрик (39‑сы Өфө гимназияһы) һ.б. ҡуллана. У.д. нигеҙләнгән В.П.Суховтың — геогр., С.Т.Һатыбалдинаныңхимия һ.б. дәреслектәре БР‑ҙың һәм РФ‑тың дөйөм белем биреү мәктәптәренең уҡыу программаһына индерелгән.

Әҙәб.: Шахмаев Н.М. Общественная необходимость и педагогическая целесообразность дифференцированного обучения старших школьников. М. 1970; Инновационные преобразования в столичных школах: опыт становления, перспективы развития. Уфа, 1999.

Ә.С.Ғаязов

Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина