УКРАИНА, Украина Республикаһы, Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан дәүләт. Майҙаны — 603,7 мең км2. Баш ҡалаһы — Киев. Дәүләт башлығы — президент. Халҡы — 47,7 млн кеше (2009): украиндар (77,8%), урыҫтар (17,3%) һ.б.; 4,2 мең башҡорт йәшәй (2001). Рәсми тел – украин теле. Диндарҙарҙың күбеһе православие динен тота.

БР м‑н У. араһындағы бәйләнештәр РФ һәм У. бәйләнештәре сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла. БР Хөкүмәте һәм Львов өлк. дәүләт хакимиәте араһында сауҙа-иҡт., фәнни-техник һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек (1999) т‑да килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. Башҡортостанға — У. РФ‑тағы илселәренең (2001, 2007), У. РФ‑тағы илселеге советник-илсеһенең (2010), Львов өлк. (2000), Киев хакимиәттәре делегацияларының (2005); У. БР Президенты М.Ғ.Рәхимов етәкс. делегацияның Луганск (1999) һәм Львов (2000) өлкәләренә рәсми визиты була. «“Башҡортостан һәм Татарстан” сауҙа йорто» (Симферополь ҡ., 2003 й. алып), БР һәм У. Львов өлк. башҡарма власы органдарының сауҙа-иҡт., фәнни-техник һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек б‑са Эшсе төркөм эшләй (Өфө, 2007 й. алып). У. делегаттары 1—3-сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан. БР‑ҙың БДБ илдәре м н тышҡы сауҙа әйләнешендә У. өлөшөнә 24,8% (2008) тура килә. БР һәм У. тышҡы сауҙа әйләнеше 419,1 млн АҠШ доллары (2000 й. м‑н сағыштырғанда 3 тапҡыр күберәк). БР‑ҙың У. экспорты — 382,6 млн доллар (2000 й. — 117,1 млн доллар); уның тауар структураһында минераль продукттар, яғыулыҡ, ҡара металл һ.б. бар. У. алынған ядро реакторҙары, ҡаҙанлыҡтар, ҡорамалдар һәм механик ҡоролмалар, ҡара металл 36,5 млн доллар (2000 й. — 19 млн доллар) тәшкил итә. Экспортҡа эшләүсе төп пр‑тиелар — Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы, “Благовар” ДУП‑ы, “Каустик”, Нефтекама автозаводы, Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, “Салаватнефтеоргсинтез”, “Сода”, “Уфанефтехим” ААЙ‑лары. 2004 й. БР‑ҙа У. капиталы йәлеп ителгән 14 берлектәге предприятие эшләй. Өфөлә үткән “Газ. Нефть. Технологиялар” (2005—08), “Агрокомплекс” (2005, 2008) исемле махсус халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә У. пр‑тиелары продукцияһы ҡуйылған. 2009 й. “Данлы һыбайлылар юлынан” акцияһы сиктәрендә БР делегацияһы Луганск өлк. Петровское ҡ. “Башҡорт атлылары скверы”н (ҡара: Чернигов кавалерия дивизияһы) асыу тантанаһында ҡатнаша.

Башҡортостан м‑н У. араһында күптәнге тарихи бәйләнештәр бар. 9 б. боронғо башҡ. ҡәбиләләре бәшнәк берлеге (ҡара: Бәшнәктәр) составында Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына, хәҙ. У. терр‑яһына килеп ултырған (ҡара: Боронғо венгрҙар). Башҡорттар 1687 й. һәм 1689 й. Ҡырым походтарында, 1695 й. һәм 1696 й. Азов походтарында ҡатнашҡан (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте). 18 б. уртаһында Ырымбур губернаһында украиндарҙың даими ултыраҡтары барлыҡҡа килә. Ватан һуғышында (1812)7—20‑се башҡорт полктары Волга буйы ополчениеһы составында Волынск губ. булған. Граждандар һуғышы осоронда У. биләмәләрендә Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы, 1920 й. Совет-Польша һуғышында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы һуғышҡан. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындаУ. азат итеүҙә Идрицауҡсылар дивизияһы, Кременчуг-Александрия уҡсылар дивизияһы, Кременчуг миномёт полкы, Львов миномёт полкы, меңике йөҙ туҡһан икенсе танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы, Перекоп уҡсылардивизияһы, 112‑се Башҡ. кавалерия див. (ҡара: Чернигов кавалерия дивизияһы) һ.б. ҡатнашҡан; В.Ғ.Ғәлимов, М.Х.Ғөбәйҙуллин, С.С.Овчаров, К.Е.Парамонов, В.Д.Паширов, Н.К.Романов, Х.Ш.Әһлиуллин һ.б. Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған. 1941—42 йй. БАССР‑ға Украина ССР‑ы Фәндәр академияһының Президиумы һәм күпселек ин‑ттары, Украина ССР‑ының Т.Г.Шевченко ис. Киев опера һәм балет акад. театры һ.б. эвакуациялана. Эвакуацияланған ҡайһы бер сәнәғәт пр‑тиелары базаһында респ. заводтар асыла (ҡара: “Авангард", “Уфахимпром" һ.б.). БАССР У. азат ителгән райондарында халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыуҙа ярҙам күрһәткән. 1986 й. Чернобыль АЭС‑ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә респ. белгестәре ҡатнаша, күптәре, ш. иҫ. Н.Т.Антошкин, дәүләт наградаларына лайыҡ була. Кременчуг, Лисичанск НЭЗ‑дарында БР‑ҙа эшләнгән технологиялар б‑са —нефть ҡыуҙырыу, Кременчуг, Одесса НЭЗ‑дарында — битум етештереү ҡулайламалары, Одессаныҡында этил булмаған бензин алыу технологияһы һ.б. ҡулланыла.

Байтаҡ украин яҙыусыларының әҫәрҙәре башҡорт теленә тәржемә ителгән (ҡара: Украин әҙәбиәте). РСФСР‑ҙа, ш. иҫ. Өфөлә (1969), украин әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары, Запорожье өлк. Башҡ. әҙәбиәте көндәре (1978), Украин ССР‑ында Башҡ. әҙәбиәте аҙналығы һ.б. саралар (1970) үтә. Башҡорт драма театры артистары Бөтә Союз театр фестивалендә М.Кәримдең“Ярлыҡау” повесы б‑са ҡуйылған спектакль м‑н сығыш яһай (Киев, 1987). Нестеров М.В. исемендәге башҡорт художество музейында Львов этнография музейы коллекциялары нигеҙендә ойошторолған “Украин сәнғәте” күргәҙмәһе үтә (1991).

У. “Украина башҡорттары ҡоролтайы” (Киев, 1993 й алып), “Иҙел—Урал” башҡ. мәҙәниәте үҙәге (Ялта ҡ., 2000 й. алып), Ҡырымда башҡорт һәм татар респ. федерацияһы (Симферополь, 2001 й. алып) эшләй. БР‑ҙа 55,2 мең украин йәшәй (2002); Башҡортостан украиндарының “Кобзарь” респ. милли-мәҙәни үҙәге, БР украин йәштәренең “Пласт" союзы (1998 й. алып), “Золотоношка” украин тарихи-мәҙәни үҙәге (1999 й. алып) бар; Башҡортостан украиндары съездары үткәрелә (1992 й. алып). 1993 й. башлап Өфөлә Т.Г.Шевченко ис. украин халыҡ мәктәбе, 1996 й. — “Злагода—Берҙәмлек” милли украин йәкшәмбе мәктәбе; Салауат ҡ. 15‑се урта мәктәп базаһында йәкшәмбе мәктәбе эшләй; респ. 5 мәктәбендә украин теле уҡытыла. У. тыуып үҫкән Д.Д.Бурлюк, М.Я.Воловик, В.С.Горбунов, И.Ф.Заянчковский, Л.Л.Каневский, А.Ф.Кудряшёв, В.И.Малюшин, К.С.Минскер, М.С.Орданский, С.И.Руденко, А.И.Свидерский, Л.Н.Стреляева һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.

Г.Т.Хөсәйенова

Тәрж. М.Х.Хужин