УДМУРТИЯ, Удмурт Республикаһы, РФ субъекты. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Вятка м‑н Кама йй. араһында урынлашҡан. Киров өлк., Пермь крайы, Башҡортостан Республикаһы, Татарстан респ. м‑н сиктәш. Баш ҡалаһы — Ижевск. Иң юғары вазифалы кеше — Хөкүмәт башлығы. 1920 й. Вотск авт. өлкәһе булараҡ ойошторола, 1932 й. алып Удмурт авт. өлк., 1934 й. — Удмурт АССР‑ы, 1991 й. — Удмурт Республикаһы. 25 район, 6 ҡала, 11 ҡасабаны үҙ эсенә ала. Волга буйы федераль округына ҡарай. Майҙаны — 42,1 мең км2.

Халҡы — 1570,3 мең кеше, ш. иҫ. 4,3 мең башҡорт (2002). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 38,6 кеше/км2. Урбанизация — 69,6%; Эре ҡалалар — Ижевск, Сарапул, Глазов, Воткинск. Милли составы (%): урыҫтар — 60,1, удмурттар — 29,3, татарҙар — 6,9 һ.б. Дәүләт телдәре – удмурт теле, урыҫ теле. У. башҡорттары Кама-Ыҡ башҡорттары төркөмөнәҡарай.

У. терр‑яһы Волга буйы Болғары, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Рәсәйгәҡушылғандан һуң — Ҡазан губернаһы һәм Себер губернаһы, 1780 й. алып Вятка наместниклығы, Вятка губернаһы составына ингән. Волга-Урал тарихи-этнографик өлкәһенеңбер өлөшө. Ҡазан даруғаһының Йәнәй улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Бемыш заводы эшләгән.Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) осоронда Уҫы-Сарапул баш күтәреүселәр үҙәге барлыҡҡа килеп, бында Батырҡай Иткинин, Салауат Юлаев, Сәйфулла Сәйҙәшев, Әбдей Абдуллов, Әҙел Әшмәнов отрядтары хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан. 1803 й. Алабуға өйәҙенең һәм Сарапул өйәҙенең бер өлөшө 11‑се башҡ. кантонына ингән (ҡара: Идара итеүҙеңкантон системаһы). 30‑сы й. аҙ. — 40‑сы йй. башында башҡ. үҫмерҙәре һөнәрҙәргә өйрәнеү өсөн Ижевск Заводы ҡасабаһына (хәҙ. Ижевск ҡ.) ебәрелгән.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм У. Хөкүмәте араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1993), нефть сығарыу һәм эшкәртеүҙә (1996), яғыулыҡ-энергетика комплексында бәйләнеште нығытыуҙа (1999) автомобиль эшләп сығарыуҙа (2000, 2001), сауҙа-иҡт., фәнни-техник, соц. һәм мәҙәни (2008) хеҙмәттәшлек т‑да килешеүҙәргә, БР Йәштәр эштәре б‑са дәүләт ком‑ты һәм У. Йәштәр сәйәсәте б‑са дәүләт ком‑ты араһында Хеҙмәттәшлек т‑да ярашыуға ҡул ҡуйылған (1995). 2008 й. БР м‑н У. араһында сауҙа әйләнеше 10,8 млрд һум тәшкил итә. 1991 й. БР һәм У. РФ субъекттарының “Оло Урал” үҙ-ара иҡтисади эшмәкәрлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. У. делегаттары 1—3-сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгрессы)] эшендә ҡатнашҡан. 2008 й. БР Президенты М.Ғ.Рәхимов У. Рәсәй составына инеүҙең 450 йыллығын билдәләүҙә ҡатнаша (Ижевск). 1997 й. У. терр‑яһында нефть ятҡылыҡтарын асыҡлау, уларҙы йыһазландырыу һәм нефть сығарыуҙы яйға һалыу өсөн “Белкамнефть” АЙ (Ижевск) асыла (ойоштороусыларының береһе “Башнефть” АНК). У. ятҡылыҡтарында берлектә сығарылған нефть БР НЭЗ‑дарында эшкәртелә. “Ижевск машиналар эшләү заводы” ААЙ‑ы өсөн двигателдәр Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендәйыйыла. Удмуртия башҡорттары ҡоролтайы (Ижевск), “Салауат” башҡ. ижт. ойошмаһы (Воткинск; икеһе лә — 1998 й. алып) эшләй. У. башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә һәм квалификацияһы күтәрелә, мәктәптәр башҡ. телендәге дәреслектәр м‑н тәьмин ителә; БР‑ҙа У. уҡыусы һәм абитуриенттары гимназия, колледж, мәктәп-интернат, вуздарға маҡсатлы ҡабул ителә. 1996 й. алып Нефтекама педагогия колледжында удмурт теле уҡытыла. У. тыуып үҫкән Г.А.Әминев, Е.Ф.Журавлёв, Д.К.Зеленин һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.

Г.Т.Хөсәйенова

Тәрж. М.Х.Хужин