“УҒЫҘНАМӘ”, төркиҙәрҙең легендар шәжәрәһе һәм уларҙың ырыу башлығы Уғыҙхан т‑дағы эпик хикәйәт. Ҡарлуҡ‑уйғыр (13—14 бб.) версияһы иң боронғоларҙан һанала, 15 б. яҙмаһында теркәлгән (Париждың Милли китапханаһында һаҡлана). Әҫәрҙә Уғыҙхандың мөғжизәле тыуыуы, уның ҡылған батырлыҡтары, төрлө төрки ҡәбиләләргә башланғыс биргән улдары т‑да бәйән ителә. “У.” варианттары Мәхмүт Ҡашғариҙың “Диуану лөғәт әт‑төрк” (11 б.), Рәшитетдиндең “Жәмиғәт‑тәуарих” (13—14 бб.; “Йылъяҙмалар йыйынтығы”) һ.б., Әбү‑әл‑Ғазиҙың “Шәжәрә‑и төрк” хеҙмәттәрендә теркәлгән. Уғыҙхан т‑дағы сюжеттар башҡорттар араһында ла таралған булған. Ә.Ә.Вәлидов фекеренсә, башҡ. фольклорында Уғыҙхан т‑да ҡобайыр булған. Уның исеме тәүарихтарҙа, шәжәрәләрҙә осрай. Булған варианттар нигеҙендә Ғ.Б.Хөсәйенов тарафынан “У.” башҡ. версияһы төҙөлгән.

“Уғыҙнамә” исеме м‑н ш. уҡ уғыҙҙарҙың килеп сығышы һәм батырлыҡтары т‑дағы әҫәрҙәр (йырҙар, риүәйәттәр) атала, мәҫ., “Ҡорҡот ата китабы”ның һәр 12 хикәйәте.

Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 7‑се т. Яҙма ҡисса һәм дастандар. Өфө, 2004; Щ е р б а к А.М. Огуз‑наме. Мухаббат‑наме. М., 1959.

Ғ.Б.Хөсәйенов

Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов