ТУЙМАЗЫ РАЙОНЫ, БР‑ҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Шаран, көнсығышта — Бүздәк, көньяҡ‑көнсығышта — Бәләбәй, көньяҡта — Йәрмәкәй р‑ндары, көнбайышта ТР м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Бәләбәй кантоны улустары инә (ҡара: Административ район). 1935 й. Т.р. терр‑яһы Йәрмәкәй һәм Шаран р‑ндарына, 1937—56 йй. терр‑яның бер өлөшө Ҡандра р‑нына ингән. 1963—65 йй. райондарҙы эреләтеүгә бәйле Т.р. составына Баҡалы, Бүздәк, Шаран р‑ндарының терр‑ялары инә. Майҙаны — 2361 км2. Адм. үҙәге — Туймазы ҡ., Өфөнән көнбайышҡа табан 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 53,5; 1959 — 99,0; 1989 — 30,7; 2002 — 62,7. Милли составы (2002): башҡорттар — 59,9%, татарҙар — 27,1%, урыҫтар — 8,7%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 27 кеше/км2. Районда 18 ауыл советы, 113 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Ҡандра (15,0 мең кеше), Серафимов (10,3 мең), Собханғол (7,0 мең) ауылдары. Т.р. эсендә Октябрьский ҡ. урынлашҡан.

Т.р. Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге һәм Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығының сигендә ята. Рельефы яйла һымаҡ, киртләсле, йырын‑һыҙалар селтәре м‑н йырғыланған. Т.р. Татар көмбәҙе сиктәрендә урынлашҡан. Район терр‑яһында гипс (Мәҡсүт), эзбизле сеймал (Ҡарлы, Серафимов), ҡом‑ҡырсын ҡатнашмаһы (Кәкребаш, Мулла, Туймазы), кирбес сеймалы: ҡомлоҡ (Туҡмаҡ‑Ҡаран), балсыҡ һәм ҡомло балсыҡ (Ғәфүр, Исмаил, Түбәнкүл) ятҡылыҡтары; нефть ятҡылыҡтары (Арҙат, Кәлшәле, Кәпәй‑Ҡобау, Серафимовка нефть ятҡылыҡтары, Собханғол, Стаханов, Троицкий, Туймазы нефть ятҡылыҡтары), ер аҫты һыуҙары ятҡылыҡтары (Ҡыҙаш, Туймазы, Туҡай, Түб. Тамаҡ, Яҡшай) бар. Климаты континенталь, уртаса дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ т‑раһы 3°С, ғин. уртаса т‑ра -14,5°С, июлдә 19°С. Абс. макс. т‑ра 40°С, абс. миним. т‑ра -50°С. Яуым‑төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 400—500 мм, йылы осорҙа 300 мм. Гидрографик селтәрҙе Ыҡ, Өҫән, Нөгөш йй., Ҡандракүл, Буҙбейә һаҙлығы барлыҡҡа килтерә. Ҡараһыу һоро урман, кәҫле‑карбонатлы тупраҡтар, көлһыуланған, ҡалдыҡ карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡтар өҫтөнлөк итә. Райондың көнбайыш һәм көньяҡ‑көнбайыш өлөшөндә киң япраҡлы мезофитлы урмандар таралған. Терр‑яның 26,5%‑ын урман ҡаплаған. Хайуандар донъяһы дала төрҙәренән тора. Ҡарағас культуралары, Ҡандра т. юл ст. буйында ултыртылған ҡарағайҙар, Саған һыҙаһы, Ҡандракүл — тәбиғәт ҡомартҡылары. Ҡандракүл тәбиғи паркы ойошторолған.

2009 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 139,1 мең га (дөйөм майҙандың 59%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 75,5, сабынлыҡтар — 18,2, көтөүлектәр — 43,9; урмандар майҙаны — 70,3, ер өҫтө һыуҙары — 2,6. Район Урал алды дала зонаһына инә. А.х. пр‑тиелары [10 АХПК, 15 ЯСЙ, 135 крәҫтиән (фермер) хужалығы] иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, картуф үҫтереүгә, ит‑һөт йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ, умартасылыҡ үҫешкән. Район терр‑яһында урман хужалығы, “Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы” ААЙ урынлашҡан. Нефть сығарыу м‑н “Башнефть—Добыча” ЯСЙ “Туймазанефть” һәм “Октябрьскнефть” НГДУ‑ларының структур бүлексәләре шөғөлләнә. Районда Туймазы быраулау эштәре идаралығы, “Газ‑Сервис” ААЙ “Туймазыгаз” филиалының Ҡандра һәм Түб. Троицк газ эксплуатациялау участкалары (Ҡандра, Түб. Троицк аа.), Башҡортостанбуҫтау комбинаты, “Серафимов автоматика һәм телемеханика тәжрибә заводы”, “Серафимов мамығы”, “Егетәк ит комбинаты” ЯСЙ‑лары, “Прометей” автокемпингы эшләй. 1999 й. алып Т.р. ел электр станцияһы файҙаланыла. Район терр‑яһынан Куйбышев т. юлы (Бөгөлмә—Шишмә участкаһы, Туймазы—Октябрьский тармағы), Һамар—Өфө—Силәбе, Бәләбәй—Николаевка—Туймазы—Баҡалы автомобиль юлдары үтә. Көнбайыш иҡтисади төбәккә инә.

Районда ПУ, 46 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 30‑ы урта мәктәп, ш. иҫ. Иҫке Туймазы урта мәктәбе, Ҡандра урта мәктәбе №1, Түбәнге Троицк урта мәктәбе, аҡыл яғынан үҫешеп етмәгән балалар өсөн интернат (Серафимов); 42 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 5 балалар муз. мәктәбе (Иҫке Собханғол, Иҫке Туймазы, Ҡандра, Серафимов, Түб. Троицк аа.); 3 район дауаханаһы, 2 амбулатория, 51 фельдшер‑акушерлыҡ пункты, психоневрология интернаты (Үрге Троицк а.); 40 клуб учреждениеһы, 39 китапхана бар. Районда 6 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. Урыҫ һәм татар телдәрендә “Туймазинский вестник” гәз. сыға.

И.В.Голубченко

Тәрж. З.Б.Латипова

Илл.: Карта