УРЫНДАҒЫ ИДАРА, органдар һәмюғарыраҡторғаноргандар тәғәйенләп ҡуйған етәкселәр тарафынан башҡарылған урындағы эштәргә идара итеү системаһы. Башҡортостан Монгол империяһы, Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы һ.б. дәүләттәр составына ингән саҡта идара хәрби-вассал системаға ҡоролған, бер үк ваҡытта урындағы үҙидара системаһы ла эш иткән. Хан наместниктар тәғәйенләп, улары бейҙәр, ун мең баштары, мең баштары, йөҙ баштары, ун баштарына таянып идара иткән. Башҡорттарҙың ижт. мөнәсәбәттәре йола хоҡуғы м‑н көйләнгән. Башҡортостандың Рус дәүләтенәҡушылыуынан һуң, уның төп биләмәләрендә воевода етәкселегендәге (ҡара: Воевода идаралығы) Өфөөйәҙе ойошторолған. 1708 й. үткәрелгән адм. реформалар ваҡытында губерналар булдырыла, һуңыраҡ Өфө өйәҙе Өфө провинцияһына әүерелеп, уларға губернатор һәм провинция воеводаһы (1740—44 й. — вице-губернатор), бер үк ваҡытта 1734—44 йй. провинция м‑н — Ырымбур комиссияһы [ҡара: Ырымбур экспедицияһы (1734—44)], 1735—42 йй. Башҡорт эштәре комиссияһы идара иткән (ҡара: Административ-территориаль ҡоролош). 1744 й. граждандар һәм хәрби власҡа эйә булған губернатор етәкселегендә Ырымбур губернаһы ойошторола. 1751 й. 12 нояб. Ырымбурҙа Башҡа дин эштәре комиссияһы ойошторолоп, уның төп бурысы мосолмандарҙы көсләп христианлаштырыуҙы тыйыуға ҡайтып ҡалған. 1781 й. Сембер һәм Өфө наместниклыҡтары составында Өфө һәм Сембер генерал-губернаторлығы ойошторолоп, уларға генерал-губернатор етәкселек иткән, наместниклыҡҡа граждандар етәкселеге наместниклыҡ хакимы (губернатор) ҡулында булған. 1796 й. Өфө наместниклығы Ырымбур губ. үҙгәртелеп, хәрби һәм граждан губернаторҙары вазифаһы булдырыла. Бер үк ваҡытта Башҡортостанда 18 б. – 19 б. 2‑се ярт. идара итеүҙең кантон системаһы ғәмәлдә булып, дөйөм етәкселек хәрби губернатор, һуңыраҡ Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы, попечителлек институты ҡулында була. Кантондар м‑н туранан-тура кантон башлыҡтарыһәм уларға буйһонған кешеләр идара иткән. 1851 й. Ырымбур һәм Һамар генерал-губернаторлыҡтары ойошторолғандан һуң, Ырымбур хәрби губернаторы вазифаһы Ырымбур һәм Һамар ген.‑губернаторы вазифаһына үҙгәртелеп, уға Ырымбур һәм Һамар губернаторҙары буйһонған. 1865 й. Өфө губернаһы ойошторолғас, Өфө губернаһы губернаторы, Ырымбур губернаһында Ырымбур ген.‑губернаторы вазифалары булдырыла. Революциянан (1917) һуң губернатор вазифаһы бөтөрөлөп, уның бурыстары губерна комиссарына күскән.

1917 й. дек. 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы ҡарары м‑н авт. Башҡортостан биләмәләрендә адм.‑терр. яҡтан кантондарға бүлеү индерелә. 1919 й. мартында “Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү” м‑н автономия раҫланған БАССР Конституцияһына ярашлы, урындағы власть органдары булып советтарҙың кантон һәм улус съездары, хеҙмәтсән депутаттарҙың ҡала һәм ауыл советтары иҫәпләнгән. Советтар урындағы партия органдары етәкселеге һәм күҙәтеүе аҫтында эш иткән (ҡара: Советтар Союзы Коммунистар партияһы). 1930 й. Бөтә Рәсәй ҮБК ҡарары м‑н БАССР биләмәләре административ райондарға бүленеп, уларға 1997 й. тиклем һаҡланған район советтары һәм уларҙың башҡарма ком‑ттары идара иткән. БР район һәм ҡалалары хакимиәте башлыҡтары — БР ЮС‑ы Президиумы, 1993 й. башлап БР Президенты тарафынан тәғәйенләнгән. Ауыл һәм ҡасаба хакимиәте башлыҡтарын ҡала һәм район хакимиәте башлыҡтары ҡуйған. “Башҡортостан Республикаһында урындағы үҙидара тураһында” (2005 й. марты) законына ярашлы, хәҙ. был вазифалар һайланып ҡуйыла.

Г.Э.Ямалетдинова, З.И.Йәнекәев

Тәрж. М.Х.Хужин