ҮҪӘРГӘН, мөйтән, башҡ. ҡәбиләһе. Ырыу составы: айыу, бишәй, бүре, сураш, шешәй. Тамғалары:  . Этник яҡтан б.э. 1‑се мең йыллығының 1‑се ярт. Арал буйына һәм Һырдаръя й. түбәнге ағымына күсеп килгән Урта Азияның төркиҡәбиләләренә барып тоташа. “Мөйтән” этнонимы ҡарағалпаҡтарҙа, үзбәктәрҙә билдәле. Ү. формалашыуына уларҙың Арал буйының иран, уғыр һәм төрки-бәшнәк, 11—12 бб. – болғар, 14—15 бб. ҡыпсаҡҡәбиләләре мөхитендә йәшәүе йоғонто яһаған. Шәжәрәб‑са, ҡәбиләне Мөйтән бей һәм уның улы Үҫәргән башлап ебәргән. Ҡәбилә Ете ырыу берләшмәһе (ҡара: Башҡорт ырыуҙары берләшмәләре) составына ингән. Азов буйындағы Бөйөк Болғар тарҡалғандан һуң, 9 б. Ү. төньяҡҡа, Волга буйына һәм Урал итәгенә күсеп килеп, Ыҡ (Кама й. ҡушылдығы) һәм Дим йй. буйҙарына таралып ултырған. 13—14 бб. ҡәбилә Урал һәм Салмыш (Һаҡмар й. ҡушылдығы) йй. араһына, Оло һәм Кесе Эйек, Оло Юшатыр, Йылайыр, Ҡаҫмарт, Һаҡмар, Таналыҡ йй. үҙәндәренә, һуңыраҡ бишәй ырыуы Әй, Йүрүҙән йй. үрге ағымына күсеп ултырған. 17—18 бб. Ү. бер өлөшө көнбайышҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа, Туҡ, Оло һәм Кесе Уран (Һаҡмар й. ҡушылдыҡтары), Кәрәлек, Кәмәлек, Оло һәм Кесе Үҙән, 1‑се һәм 2‑се Сәҙе ҡушылдыҡтары м‑н Оло Ырғыҙ (Волга й. ҡушылдығы) йй. буйына һәм Сәҙе й. ташыу урындарына, күсеп киткән. 18 б. Ү. бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян, түңгәүер, юрматы ҡәбиләләре м‑н күрше йәшәгән. Башҡортостандың Рус дәүләтенәҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Нуғай даруғаһыныңҮҫәргән улусын тәшкил итә. Бында, П.И.Рычков мәғлүмәттәре б‑са, 381 йорт һаналған. 18—19 бб. аҙ. Ү. йәшәгән терр‑я — Ырымбур өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9‑сы (артабан 10‑сы) башҡ. кантонына (1790—1854) ингән. Хәҙ. ҡәбилә йәшәгән ерҙәр БР‑ҙың Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла р‑ндарына, Ырымбур өлк. Гай, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ р‑ндарына, Һамар өлк. Оло Глушица, Оло Чернигов р‑ндарына ҡарай.

Р.З.Йәнғужин

Тәрж. М.В.Хәкимова

Яндекс.Метрика