ФОЛЬКЛОРИСТИКА. Башҡорттарҙың фольклоры т‑да айырым мәғлүмәттәр Ибн Фаҙлан, Плано Карпини,В.Рубрук һ.б. көндәлек яҙмаларында һәм иҫтәлектәрендә бирелә. 19 б. башҡорттарҙың рухи тормошо, фольклоры т‑да тулыраҡ мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә башлай (М.М.Биксурин, И.И.Георги, М.И.Иванов, И.И.Лепёхин, П.С.Паллас, П.И.Рычков, В.Н.Татищев һ.б. хеҙмәттәре). Халыҡ ауыҙ‑тел ижады әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемәлә Т.С.Беляев, В.И.Даль, П.М.Кудряшёв һ.б. интерпретацияһында баҫыла, А.Г.Бессонов, Р.Г.Игнатьев, М.В.Лоссиевский, Ф.Д.Нефёдов, И.К.Покровский, С.Г.Рыбаковтың һ.б. фольклор‑этнографик эштәре нәшер ителә. Фольклор әҫәрҙәрен йыйыу эшмәкәрлеге башҡ. интеллигенцияһы вәкилдәре М.Ә.Ҡыуатов, М.И.Өмөтбаев, Б.Ғ.Юлыев, М.Байышев һ.б. тарафынан тормошҡа ашырыла. 20 б. башында М.А.Буранғолов, Д.К.Зеленин, З.Өммәти,М.Солтанов, Ф.К.Туйкин һ.б. хеҙмәттәре сыға. Революциянан (1917) һуң Ф. үҫешендә яңы этап башлана. 1922 й. Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте ойошторола, унда С.Ғ.Мирасов, Х.Ғ.Ғәбитов, Ғ.Ф.Вилданов, С.Сәлимов һ.б. инә. “Яңы юл”, “Сәсән” (ҡара: “Ағиҙел”), “Белем” ж., “Башҡорт аймағы” баҫмаһында фольклор, халыҡ ижады өлгөләре т‑да мәҡәләләр баҫыла. “Боронғоларҙың һүҙҙәре” (1924), “Башҡорт йомаҡтары” (1927), “Халыҡ әҙәбиәтенән мәҡәлдәр һәм йомаҡтар” (1930) фольклор материалдары йыйынтыҡтары нәшер ителә. 20‑се йй. — 30‑сы йй. башында фольклорға ҡараш ҡаршылыҡлы була, матбуғат биттәрендә ул ваҡыт өсөн бигерәк тә актуаль булған Ф. мәсьәләләре б‑са дискуссиялар алып барыла (Буранғолов, С.Кулибай, М.Марат, И.Насыри һ.б. публикациялары). Ф. үҙ аллы фәнни йүнәлеш булараҡ үҫеше Башҡ‑н милли мәҙәниәт ҒТИ (ҡара: Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты) асылыуға бәйле: фольклор материалдарын йыйыу даими ойошторола, вуздарҙа һәм техникумдарҙа фольклорҙы уҡытыу индерелә. 1936 й. Ғ.Амантай тарафынан фольклор йыйыусылар өсөн “Фольклор материалын йыйнау буйынса ҡыҫҡаса ҡулланма” күрһәтмә әсбабы сығарыла. 1938 й. ин‑тта фольклор секторы ойошторола, Буранғолов, Ғ.Сәләм, Х.Х.Хамматов, М.Хәй, Ғ.Әмири һ.б. эшмәкәрлектәре уның м‑н бәйле. Ваҡытлы матбуғатта “Аҡбуҙат”, “Иҙеүкәй менән Мораҙым”, “Юлай менән Салауат” эпостары баҫыла; “Башҡорт мәҡәлдәре” (1936), “Башҡорт совет халыҡ йырҙары”, “Башҡорт халыҡ әкиәттәре” (икеһе лә — 1939), “Башҡорт халыҡ әкиәттәре” (“Башкирские народные сказки”; 1941) йыйынтыҡтары нәшер ителә. Б.В. һуғышы йылдарында Ф. ярҙамында патриотизм, Ватанды һаҡларға саҡырыу пропагандалана; “Батырҙар тураһында эпос” (1943), “1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт атлылары” (1944), “Салауат батыр” (1945) һ.б. башҡ. фольклоры өлгөләре йыйынтыҡтары сығарыла. Шулай уҡ һуғышта яҙып алынған хәҙ. халыҡ ижады әҫәрҙәре нәшер ителә: “Батырҙар йыры” (1943), “Ватан һуғышы йырҙары” (1944), “Һуғыш фольклоры” (1944) һ.б. 1951 й. СССР ФА‑ныңБашҡортостан филиалыасылыу м‑н халыҡ ауыҙ‑тел ижады әҫәрҙәрен йыйыу һәм баҫтырыу, фәнни тикшеренеүҙәр эшмәкәрлеге үҫешендә яңы этап башлана. 3 томлыҡ “Башҡорт халыҡ ижады” (1954—59) йыйынтығының тәүге баҫмаһын сығарыу фәнни‑текстологик хеҙмәттәрҙең ҙур ҡаҙанышы булып тора. 50‑се йй. аҙ. — 70‑се йй. йыл һайын экспедициялар үткәрелә, Башҡортостан райондарына, Свердловск, Силәбе, Ҡурған, Ырымбур, Һамар, Һарытау, Пермь өлк. (етәкселәре С.Ә.Галин, М.Х.Минһажетдинов, К.Мәргән, Ф.А.Нәҙершина, М.М.Сәғитов һ.б.) сәфәрҙәр ойошторола. Башҡорт дәүләт университетының башҡ. әҙәбиәте һәм фольклоры каф. эргәһендә фольклор фонды булдырыла. 90‑сы йй. студенттарҙың һәм ТТӘИ хеҙм‑рҙәренең фольклор йыйыу б‑са эштәре тикшеренеүселәргә Ф. актуаль проблемаларын фәнни тикшереүҙе тәрәнәйтергә һәм фундаменталь тикшеренеүҙәр башларға мөмкинлек бирә. К.Мәргәндең “Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары” (1961) монографияһы сыға, Ә.И.Харисовтың “Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы (18—19 быуаттар)” китабында фольклор яңыса яҡтыртыла. 18 томлыҡ “Башҡорт халыҡ ижады” (1972—85) йыйынтығын баҫтырып сығарыу башҡ. фольклорсыларының оло ҡаҙанышы һәм фольклор байлығын текстологик үҙләштереүгә өлөш була, ш. уҡ исемле йыйынтыҡты 36 томда әҙерләү һәм баҫтырыу эштәре алып барыла (1—13‑сө томдар; 1995—2009). “СССР халыҡтары эпостары” (“Эпос народов СССР”; 1977) акад. серияһында баҫылған “Башҡорт халыҡ эпосы” (“Башкирский народный эпос”) томы фольклор ҡомартҡыларын урыҫ телендә нәшер итеүҙең тәүге тәжрибәһе була, йыйынтыҡты әҙерләүҙә СССР ФА‑ның А.М.Горький ис. Донъя әҙәбиәте ин‑ты фольклорсылары А.С.Мирбадалева һәм Н.В.Кидайш‑Покровская фәнни‑ғәмәли яҡтан ярҙам күрһәтә. ТТӘИ ғалимдары тарафынан “Башҡорт халыҡ ижады” йыйынтығы сығарыла. 90‑сы йй. 2‑се ярт. башҡ. фольклоры әҫәрҙәрен инглиз, төрөк, венгр телдәренә тәржемә итеү һәм баҫтырып сығарыу башлана. “Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр‑риүәйәттәре” (1997), “Башҡорт халыҡ риүәйәттәре һәм легендалары” (2001), “Урал батыр: башҡорт халыҡ ҡобайыры” (2003), “Салауат башҡорт фольклорында” (2 томда, 2008; бөтәһе лә – башҡ., урыҫ, инглиз телдәрендә; төҙөүсе авторы Нәҙершина) һ.б. йыйынтыҡтары башҡ. фольклорын халыҡ‑ара ҡаҙанышҡа күтәрә. 20 б. аҙ. — 21 б. башында эпос (Галин, Сәғитов), әкиәттәр (Ә.М.Сөләймәнов, Н.Т.Зарипов, Г.Р.Хөсәйенова), әкиәт булмаған проза һәм афористик жанрҙар (Нәҙершина), совет фольклоры (Б.С.Байымов), бәйет һәм мөнәжәттәр (Г.С.Галина), йырҙар (Галин), йола поэзияһы (Р.Ә.Солтангәрәева) б‑са монографиялар, “Башҡорт халыҡ ижады” (2005; төҙөүсеһе Хөсәйенова) хрестоматияһы һ.б. нәшер ителә; “Башҡорт ауыҙ‑тел поэтик ижады буйынса аннотацияланған библиографик күрһәткес” (“Аннотированный библиографический указатель по башкирскому устнопоэтическому творчеству”; 1967; төҙөүселәре Галин, Нәҙершина), “Башҡорт фольклористикаһы (1967—1985)” [“Башкирская фольклористика (1967—1985)”; 1993; төҙөүсеһе Галин] библиографик күрһәткестәре төҙөлә. Галин тарафынан башҡ. фольклоры б‑са “Тел асҡысы халыҡта” (1993, 2‑се баҫма 1999; урыҫса тәржемәлә “Народной мудрости источник”, 2007) аңлатмалы һүҙлеге сығарыла. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре “Совет Башҡортостанында фольклористика” (“Фольклористика в Советской Башкирии”; 1974), “Башҡорт фольклористикаһы мәсьәләләре” (“Вопросы башкирской фольклористики”; 1978), “Башҡорт фольклоры: һуңғы йылдар тикшеренеүҙәре” (“Башкирский фольклор: исследования последних лет”; 1986) мәҡәләләр йыйынтыҡтарында һәм әле лә нәшер ителгән “Башҡорт фольклоры”, “Фольклор народов России” һ.б. сағылыш таба. 2003 й. алып ТТӘИ‑лә экспедицияларға сығыуҙар тергеҙелә. Йыйылған материалдар Ғилми архивта һаҡлана, 2006 й. башлап айырым китап итеп нәшер ителә (2010 й. 9 йыйынтыҡ сыға).

Г.Р.Хөсәйенова

Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов

Яндекс.Метрика