ФИНУҒЫР ТЕЛДӘРЕ, уғыр‑фин телдәре, ҡәрҙәш телдәр төркөмө. Скандинавия ярымутрауынан алып Уралға тиклем, Волга һәм Кама йылғалары араһында, Обь й. урта һәм түбәнге ағым басс., Дунай й. басс. бер өлөшө терр‑яларында таралған. Һөйләшеүселәр һаны – 24 млн яҡын кеше (1970). Грамматик төҙөлөшө б‑са улар м‑н гипотетик урал телдәре (ҡара: Урал‑Алтай телдәре) ғаиләһенә берләшкән самодий телдәренә яҡын. Ф.‑у.т. генеалогик яҡтан 5 тармаҡҡа бүленә: балтик буйы‑фин (фин, ижор, карел, вепс, вод, эстон, лив телдәре), волга (мордва телдәре – эрзя, муҡшы теле; мари теле), пермь (коми‑зырян, коми‑пермяк, удмурт теле), уғыр (ханты, манси һәм венгр теле), саам телдәре. Башҡа классификациялары ла бар.

   Хәҙ. Ф.‑у.т. даими тел‑ара фонетик тура килеүҙәрҙе, байтаҡ һүҙ үҙгәртеүсе һәм һүҙ яһаусы аффикстарҙы, бөтә аффикстар системалары килеп сығышы уртаҡлығын, лексикаларының уртаҡ ҡатламын берләштерә. Фонетикаһында, волга һәм пермь телдәренән тыш, оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡыларҙы (эстон телендә оҙонлоҡтоң өс баҫҡысы икенсегә формалаша) айыралар. Ф.‑у.т. күбеһенә һуҙынҡыларҙың палаталь гармонияһы, һаңғырау һәм тәү сиратта интервокаль позицияла, ш. уҡ һүҙ башында һ.б. (пермь телдәрендә, венгр телендә) ышҡыулы, аффрикат, сибилянт тартынҡыларҙың фонологик ҡаршы ҡуйылыуы хас. Төрлө урындағы һәм фиксацияланған баҫым осрай. Ф.‑у.т. флективлыҡтың байтаҡ һыҙаттары м‑н агглютинатив морфологик тип (ҡара: Агглютинация), грамматик енестең булмауы, ҡылым төрҙәре яһалышының үҫешкән системаһы һ.б. характерлы. Ф.‑у.т. ҡылым эргәһендә инҡар итеү бер ни тиклем махсус инҡар итеү ҡылымы формалары м‑н, уғыр һәм эстон телдәрендә – юҡлыҡ киҫәксәләре м‑н бирелә. Синтаксисында бәйләүесле конструкциялар киң ҡулланыла, эйәрсән аныҡлаусы һөйләмдәрҙә аныҡлаусы һәр ваҡыт препозицияла килә һ.б.

Әҙәб.: Основы финно-угорского языкознания. Марийский, пермские и угорские языки. М., 1976; Хайду П. Уральские языки и народы. М., 1985.

Л.В.Власова

Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов

Текст на русском языке

 

Яндекс.Метрика