ФАРСЫ ТЕЛЕНӘН ҮҘЛӘШТЕРЕЛГӘН ҺҮҘҘӘР. Төрки һәм фарсы телле халыҡтарҙың тығыҙ иҡт. һәм мәҙәни бәйләнештәре Ф.т.ү.һ. таралыуына булышлыҡ итә. Фарсы һүҙҙәренең башҡорт теленә үтеп инеүендә бер нисә этап күҙәтелә. Беренсе ҡатламды башҡ. теленең фонетик закондарына тулыһынса буйһонған, актив һүҙ запасына ингән башҡ. теле үҫешенең иртә периодында үҙләштерелгән (ҡара: Этногенез) һүҙҙәр тәшкил итә, мәҫ.: фарсыса [javānmard] — башҡортса “йомарт”, [carx] – “сар”, [sud] – “шутһыҙ”, [zanjir] – “сынйыр”, [cārak] – “сирек” һ.б. һүҙҙәр. Ф.т.ү.һ. киләһе ҡатламы башҡ. теленә Урта быуаттар дәүерендә, башҡорттарҙың фарсы телле халыҡтар м‑н сауҙа мөнәсәбәттәре үҫеше арҡаһында үтеп инә: “сауҙа”, “келәм”, “кәләпүш”, “һеркә” һ.б. Өсөнсө (иң ҙур) ҡатлам иҫке төрки теле аша үтеп инә, ул башҡорттар өсөн яҙма әҙәби тел булып тора һәм фарсы теленең интенсив йоғонтоһонда формалаша: “Хоҙай”, “фәрештә”, “гөнаһ”, “аждаһа”, “дошман” һ.б. Фарсы теле аша ш. уҡ ғәрәп теленән байтаҡ һүҙҙәр үҙләштерелгән, был уларҙың айырым фономорфол. төҙөлөшөн аңлата: “китап”, “тәбиғәт”, “мөхтәрәм”, “битараф”, “хәбәрҙар”һ.б. һүҙҙәр. 20 б. 30‑сы йй. дингә ҡаршы пропаганданың көсәйеүенә бәйле Ф.т.ү.һ. күбеһе ҡулланылыштан төшөп ҡала, бер өлөшө интернационализмдар һәм урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр м‑н алмаштырыла. 80‑се йй. аҙ. алып башҡ. теле лексикаһында Ф.т.ү.һ. яңынан тергеҙеү процесы башлана: “йәдкәр”, “дарыухана”, “оҫтахана”, “фарман”, “хәстәхана”, “һөнәри” һ.б.

Әҙәб.: Киекбаев Ж.Ғ. Хәҙерге башҡорррттт   теленең лексикаһы һәм фразеологияһы. Өфө, 1966; Ишбердин Э.Ф. Историческое развитие лексики башкирского языка. М., 1986.

И.З.Ғаффаров

Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов

Текст на русском языке

 

Яндекс.Метрика