УГЛЕРОДЛЫ СҮСТӘР, составына массаһы б‑са 80–99,5% углерод ингән ептәр. Эшкәртеү ысулы б‑са У.с. өлөшләтә карбонланған, күмерләнгән (карбонланған) һәм графитланғандарға; ҡайталыусанлыҡ модуле б‑са – түбән, уртаса һәм юғары модулле булғандарға бүленә. У.с. юғары күҙәүле була. У.с. юғары ныҡлыҡ, ҡатылыҡ, йылытыуға, химик һәм радиацияға сыҙам булыу, түбән йылы үткәреүсәнлек хас. Ярымүткәргестәр. У.с. химик сүстәрҙе һәм органик тәбиғи сүстәрҙе (башлыса гидратцеллюлоза, акрилонитрил сополимерҙарынан һәм нефть пектарын) өҫ баҫҡыслы термик эшкәртеү юлы м-н алалар (400°С тиклем т‑ралағы түбән температуралы пиролиз, 800–1500°С карбонлашыу һәм 1500–3000°С инерт газ мөхитендә графитлашыу). У.с. механик үҙенсәлектәрен яҡшыртыу өсөн тартылыш аҫтында юғары т‑ралы эшкәртеү уҙғарыла. Бирелгән үҙенсәлектәге У.с. физик һәм химик модификациялау (легирлау һ.б.), өҫкө йөҙөн эшкәртеү, активлаштырыу юлдары һ.б. ысулдар м‑н алалар. У.с. еп, бау, таҫма, туҡымалар, туҡылмаған материалдар һ.б., улар нигеҙендә – углепластиктар, агрессив шыйыҡлыҡтарҙы һәм газдарҙы фильтрлау системалары, адсорбенттар, каталитик системалар һ.б әҙерләйҙәр. 1970–90 йй. Башҡортостанда Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда (ҡара: Нефтехимия эшкәртеү институты), Өфө тәжрибә з‑ды (ҡара: Өфө аҙ күләмле нефть химияһы производстволарының тәжрибә заводы), ӨНИ (Р.Н.Ғимаев), БДУ, Салауат нефтехимия комб‑ты (ҡара: Салаватнефтеоргсинтез”) ҡатнашлығында нефть пектарынан У.с. етештереү технологияларын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр алып барылған. Сүс барлыҡҡа килтергән пектарҙы алыу технологияһы һәм тәжрибә ҡулайламаһы Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда уйлап табылған (Г.А.Берг, Ә.Ә.Хәйбуллин) һәм Өфө тәжрибә з‑дында һыналған (В.И.Шапиро). Пектарҙың өлгөләре өйрәнеү өсөн Бөтә Союз синтетик сүстәр ҒТИ‑нда (Калинин ҡ.), Бөтә Союз органик синтез ҒТИ‑нда, Графит нигеҙендәге конструкция материалдары ҒТИ‑нда (икеһе лә – Мәскәү) һ.б. файҙаланылған.

М.М.Әхмәтов

Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов