ТУВА ТЕЛЕ, төрки телдәрҙең береһе (уйғыр төркөмө). Туваларҙың милли теле, Тыва Респ. дәүләт телдәренең береһе. Шулай уҡ Красноярск крайында, Монголияла, Ҡытайҙа таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 200 меңдән ашыу кеше (2002). Тофа теленә яҡын. Боронғо уйғыр һәм уғыҙ ҡәбиләләре телдәренә барып тоташа. Әҙәби Т.т. 20 б. башында үҙәк диалект һәм фольклор теле нигеҙендә формалашҡан. 4 диалекты бар: үҙәк, көнбайыш, көньяҡ‑көнсығыш, төньяҡ‑көнсығыш; күсеүле һөйләштәре — каа‑хем, терехоль. Фонетикаһына ҡыҫҡа, оҙон һәм фарингаль һуҙынҡыларҙың ҡаршы ҡуйылыуы — “ат” (исем) — “аат” (бәүетеү) — “аът” (ат); прогрессив консонант ассимиляция — һаңғыраулашҡан тартынҡыларҙың һаңғыраулашҡан, яңғыраулашҡан һәм талғын тартынҡыларҙың яңғыраулашҡан һәм талғын тартынҡылар м‑н тура килеүе — “даштар” (таштар), “дагда” (тауҙа); һүҙ башында дөйөм төрки [й] урынына [ч] ҡулланыу хас, мәҫ., туваса “чол” (юл) — дөйөм төрки телендә “йол”, “чыл” — “йыл”. Исем һәм рәүештәрҙең юҡлыҡ формаһы “эвес” (түгел) киҫәксәһе һәм “чок” (юҡ) һүҙе м‑н бирелә, сағ.: туваса “аң эвес” — башҡортса “хайуан түгел”, “орай эвес” — “һуң түгел”, “хар чок кыш” — “ҡарһыҙ ҡыш” һ.б. Һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; монгол телдәренән, урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Синтаксисы иҫке типтағы исем хәбәрҙең булыуы м‑н характерлана: “мен билир кижи мен” (мин беләм). Яҙмаһы 1930 й. алып латиница, 1941 й. башлап кириллица нигеҙендә башҡарыла. Хәҙ. тува алфавиты 36 хәрефтән тора.

Ғ.Д.Ибраһимов

Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов

Все права на материалы сайта охраняются в соответствии с законодательством РФ, в том числе об авторском праве и смежных правах.

ГАУН РБ “Башкирская энциклопедия” © 2015—2018