УРЫҪ ПРАВОСЛАВИЕ СИРКӘҮЕ, Мәскәү патриархаты, Поместный автокефаль сиркәүе. Рәсәйҙә христианлыҡҡабул ителгәндән һуңКонстантинопольПравославие сиркәүе митрополияһы итеп ойошторола, 1448 й. алып автокефаль, 1589 й. – патриарх идараһы. 17 б. 2‑се ярт. У.п.с. раскол барлыҡҡа килә (ҡара: Старообрядсылыҡ). Патриархлыҡ 1721 й. бөтөрөлә (У.п.с. Изге Хакимлыҡ итеүсе Синод тарафынан идара ителә), 1917 й. тергеҙелә (Тихон патриарх итеп һайлана). 1918 й.тиклемдәүләт ин‑ты статусына эйә була. 20—30‑сы йй. СССР‑ҙа У.п.с. көсө кәмей (ҡара: Атеизм). 20‑се йй.обновленецтар хәрәкәте барлыҡҡа килә, Ысын православиесиркәүе, Сит илдәге Урыҫ православие сиркәүе (2008 й. алыпУ.п.с. ҡарамағында) айырылып сыға. 1943 й. У.п.с. патриарх һайлау хоҡуғын һәм православие ҡорамдарын, монастырҙарҙы төҙөүгә рөхсәт ала. “Выждан ирке һәм дини ойошмалар тураһында” (1990), “Выждан ирке һәм дини берекмәләр тураһында” (1997) закондары ҡабул ителгәндән һуң юридикшәхес булып эш итә. Башлығы – Мәскәү һәм Бөтә Рәсәй патриархы. У.п.с. Поместный һәм Архиерей соборҙарын,Изге Синодты, синод учреждениеларын үҙ эсенә ала. Сиркәү ҡоролошоноң төп структур берәмеге — мәхәллә (ҡорам эргәһендәге православие христиандары йәмәғәтселеге), сиркәү‑терр. берәмеге — епархия(мәхәлләләрҙе, монастырҙарҙы,дини белем биреү учреждениеларын, православиела ир‑аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәттәрен берләштерә). У.п.с. ҡарамағында 157 епархия, 804 монастырь, 5 дини академия, 3 православие ун‑ты, 2 дини тәғлимәт ин‑ты, 38 дини семинария, 39 дини уч‑ще була (2008). “Журнал Московской Патриархии” (“Мәскәү Патриархияһы журналы”) ж., “Богословские труды” (“Дини тәғлимәт хеҙмәттәре”) альманахы, “Светильник” (“Яҡтыртҡыс”) ж., “Церковный Вестник” (“Сиркәү хәбәрҙәре”) гәз. һ.б. нәшер ителә.

Башҡортостанда 16 б. аҙ. — 18 б. православие сиркәүе төрлө сиркәү үҙәктәренә буйһона (ҡара: Православие руханиҙары). Сиркәү ерҙәрен секулярлаштырыуғатиклем православие руханиҙарына митрополиттар 1721 й. алып Өфө һәм Далмат дини идаралыҡтарына етәкселек иткән благочинныйҙар аша идара итә. 1799 й. Ырымбур һәм Өфө епархиялары (ҡара: Өфө епархияһы) ойошторола. 16 б. — 18 б. 1‑се сирегендә урыҫ телле халыҡ башланғыс белемде ҡала соборҙары һәм монастырҙары эргәһендә ала. 19 б. епархияла дини уҡыу йорттары (ҡара: Дини белем биреү, Ир балалар дини училищеһы, Епархия ҡыҙ балалар училищеһы), 30‑сы йй. аҙ. сиркәү‑мәхәллә мәктәптәре барлыҡҡа килә. У.п.с. миссионерлыҡ эшмәкәрлеген алып бара, Волга буйы һәм Уралдың урыҫ булмаған халҡын христианлаштырыу маҡсатында “Новокрещенская контора”, белем биреүҙе урыҫлаштырыу һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙы урыҫтар м‑н яҡынайтырөсөн башҡа милләттәр өсөн мәктәптәр асыла. Хәйриә үҫешендә У.п.с. ҙур урын алып тора. БР‑ҙа Өфө епархияһы эшләй, 250 мәхәллә (уларҙың 182‑һе теркәлгән), 8 монастырь, 7 монастырь скиты, 29 благочинный округы, 80 православие йәкшәмбе мәктәбе иҫәпләнә; 219 рухани, 30 дьякон эшләй (2009).

Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

Текст на русском языке