СИГЕҮ (ҡайыу), кейем һәм көнкүреш әйберҙәрен ҡулдан (энә, һирәгерәк ырғаҡ м‑н) йәки машинала яһалған орнаменталь биҙәктәр м‑н биҙәү. Башҡорттарҙа С. — төрки‑ислам художество мәҙәниәтенә барып тоташҡан биҙәү‑ҡулланма сәнғәтенең традицион төрө. Башҡортостандың бөтә терр‑яһында таралған була. Башҡ. С. стилистикаһында 20 б. башында формалашҡан башҡорттарҙың орнаменталь сәнғәтенең (ҡара: Орнамент) архаик һәм һуңыраҡ барлыҡҡа килгән тенденциялары, ш. уҡ Урал‑Волга буйы төбәгенең фин‑уғыр халыҡтарының С. үҙенсәлектәре сағылыш алған. С. кизе-мамыҡ, йөн, ебәк һ.б. ептәр м‑н (ғәҙәттә, төҫлө), ҡайһы саҡта биҙәү элементтары (сәйлән, ынйы, мәрйен, тәңкә, ялтырауыҡ слюда, быяла мунсаҡ, аҡыҡ һ.б.) ҡушып, бәрхәт, кизе-мамыҡ туҡымаларҙа, етен кейеҙҙә ҡайылған. Биҙәктәр өсөн йылы тонлы төҫтәрҙе (ҡыҙыл, һары, йәшел, һирәгерәк күк һәм зәңгәр) һайлағандар, фоны, ғәҙәттә, ҡыҙыл, йәшел, ҡара, һирәгерәк аҡ йәки ниндәйҙер асығыраҡ төҫтә булған. Башҡ. С. 10‑дан ашыу йөй төрө һанала. Иҫәпле һәм ирекле йөйҙәрҙе файҙаланыуға нигеҙләнгән С. башҡарыу техникаһы буйынса ике төркөмгә айырыла.

Иҫәпле сигелгән йөйҙәр (ҡыя сәнсем, ике яҡлы шыма нағыш, үреү, биҙәкле, йыйма һәм сатраш) туҡымалағы ептәр һаны б‑са башҡарыла, был ҡәтғи симметриялы композицияһы һәм ентекләп эшләнгән деталдәре м‑н айырылып торған биҙәктәрҙең геом. формаһын (ромб, сатраш, өсмөйөш, һигеҙ ҡырлы йондоҙ, кеше һәм хайуандарҙың геом. формаға һалынған һүрәттәре) билдәләп тора. Төҫтәргә килгәндә, йылы тондар өҫтөнлөк иткән, улар орнаменттың аныҡ геом. һүрәте м‑н тап килеп торған. Иҫәпле сигелгән йөйҙәр м‑н байрам, йола, бүләк таҫтамалдарын, бәләкәй ашъяулыҡтар, башҡорт кейеме элементтарын — ир‑егет һәм ҡатын‑ҡыҙ күлдәгенең яғаларын, ирҙәрҙең киң билбауҙарын, ҡатын‑ҡыҙҙарҙың маңлай бәйләместәрен (ҡара: Һарауыс) сиккәндәр. Айырыуса үреү алымы киң ҡулланылған, төҫлө ептәрҙе үреп, туҡымаға йәйеп һалғас, ул үтә күренмәле ҡупшы ажур селтәр һымаҡ күренгән. Уның м‑н маңлай бәйләместәрен (ҡара: Таҫтар) һәм ҡатын‑ҡыҙҙарҙың алъяпҡыстарын биҙәгәндәр.

Ирекле йөйҙәр — тамбур (элмә, йүрмәп сигеү, ҡайыу, сигеү), келәм (күпертеп сигеү, күпертеп һырыу), сүпләп сигеү (яңы теген), бер яҡлы шыма нағыш, ҡыя селтәр йәки икеләтә тамбур (ҡуш элмә, салып сигеү), улар төрлө туҡымала эшләнә, талғын һыҙаттарҙан торған биҙәктәр сигергә мөмкинлек бирә. Ирекле йөйҙәр техникаһында, башлыса, ҡәтғи симметрия һәм аныҡ төҫтәр талап ителмәгән сәскә‑үҫемлек биҙәктәре башҡарыла. Бындай йөйҙәр м‑н намаҙлыҡтар, ҡатын‑ҡыҙ күлдәктәре, түшелдерек, алъяпҡыс, ашъяулыҡ, салфетка, таҫтамал, шаршауҙар биҙәлгән. Тамбур техникаһында традицион ҡусҡар орнаменты мотивы ҡулланылған. Орнаменттың төп элементы — зооморф мотивтарын сағылдырған һарыҡ тәкәһенең парлы мөгөҙҙәре рәүешендәге стилләштерелгән спираль биҙәктәр, ул биҙәктәр башҡорттарҙың боронғо, Исламға тиклемге, күсмә тормош донъяһындағы орнамент сәнғәтенән күскән. Ҡусҡар С. сәкмән һәм еләндәрҙе, аппликация ҡушып сергетыш, ғибәҙәт келәмдәре, туй янсыҡтары, түшәк тартмалары, башҡорттарҙың йомшаҡ аяҡ кейеме – ҡуныс һәм үксә тирәләрен (ҡара: Сарыҡ) биҙәгән. Бөтә ҡатын-ҡыҙ кәсептәренән С. — хәҙ. заман шарттарына айырыуса яраҡлашҡан сәнғәт төрө. Орнаменттарҙың яңы сигеү ысулдары, мотивтары, композиция алымдары, икенсе төрлө төҫтәр гаммаһы барлыҡҡа килә, тик С. сәнғәтенең художество нигеҙен тәшкил иткән традицион колорит һәм алыҫ быуаттарҙа барлыҡҡа килгән орнамент үҙгәрмәй. С. ш. уҡ мари, мордва, сыуаш, татар, удмурт, урыҫ биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең традицион төрө булып тора.

60‑сы йй. башынан Респ. Моделдәр йорто (ҡара: Мода үҙәге), Мода йорто, Башҡортостан производство комбинаты асылыу м‑н С. традицион нигеҙҙә заманса биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең өлкәһе булараҡ үҫешә. С. сәнғәтенең үҫешенә “Ағиҙел” ПБ тәж.-художество лаб. оҫталары Е.И.Богданова, И.В.Гривцова, А.А.Ефимова, Г.Б.Каракулова, М.Ә.Ниғмәтйәнова, Р.Р.Юлдашбаев һ.б. ҙур өлөш индерә.

Башҡ. С. өлгөләре Милли музейҙа һәм уның филиалдарында, Нестеров М.В. исемендәге башҡорт художество музейында, “Урал” галереяһында (ҡара: Һынлы сәнғәт галереялары; бөтәһе лә – Өфө), Дәүләт тарих музейында (Мәскәү), РФА‑ның Бөйөк Пётр ис. Антропология һәм этнография музейында, Дәүләт этнография музейында (икеһе лә – С.‑Петербург), Дәүләт тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында (Екатеринбург ҡ.), Венгрия этнография музейында (Будапешт) һ.б. һаҡлана.

Әҙәб.: Кузеев Р.Г., Бикбулатов Н.В., Шитова С.Н. Декоративное творчество башкирского народа. Уфа, 1979; Янбухтина А.Г. Народные традиции в убранстве башкирского дома. Уфа, 1993; Шитова С.Н. Башкирская народная одежда. Уфа, 1995.

Ә.Ғ.Йәнбухтина

Тәрж. Г.Һ.Ризуанова

 

 

Яндекс.Метрика