СЕРЕТМӘ (лат. humus — ер, тупраҡ), серемтә, тупраҡтың юғары молекуляр органик матдәләр комплексы. Үҫемлек, хайуан һәм бактериаль сығышлы органик ҡалдыҡтарҙың тарҡалыу продукттары С. әйләнеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. С. составына гумин, гематомелан к‑талары, фульвокислоталар, гумин һәм үҙенсәлекле булмаған берләшмәләр (лигнин, протеиндар, целлюлоза һ.б.) инә. Составында үҫемлектәрҙең төп туҡланыу элементтары бар, улар микроорганизмдар тәьҫирендә үҙләштерерлек формаға күсә. С. күләме һәм сифаты м‑н тупраҡтың тәбиғи уңдырышлылығы кимәле, тупраҡтың агрофизик үҙенсәлектәре һәм тупраҡтың агрохимик үҙенсәлектәре билдәләнә. С. экологик функция башҡара: ағыулы матдәләрҙе һәм ауыр металдарҙы үҙенә һеңдерә, уларҙың ер аҫты һыуҙарына йыуылып төшөүенә ҡамасаулай. С. миҡдары һәм сифаты — уның төрҙәрен билдәләү өсөн үҙенсәлекле билдә. Башҡортостан тупраҡтарына хас үҙенсәлек булып ҡыҫҡартылған С. горизонты тора. С. төп массаһы 0—50 см (80%‑ҡа тиклем) тупраҡ ҡатламында, ш. иҫ. 0—30 см (40‑тан 60%‑ҡа тиклем) ҡатламда тупланған. Төньяҡ урман‑дала зонаһында һәм төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһында С. күләме аҡһыл һоро, һоро урман тупрағының һөрөнтө горизонтында 2,6—4,0%, ҡараһыу һоро — 6,0—7,0% тәшкил итә; Урал алды дала зонаһында йыуылған ҡара тупраҡта — 9,0%, типик ҡара тупраҡта — 7,5—8,5%; Урал аръяғы дала зонаһында ябай ҡара тупраҡта — 6,0—7,0%, көньяҡ ҡара тупраҡта — 5,0—6,0%. А.х. производствоһы шарттарында тупраҡтағы С. сығанағы булып органик ашламалар һәм а.х. культураларының тупраҡта ҡалған тамыр һәм ҡамыл ҡалдыҡтары тора. Бөтә һөрөнтө ерҙәр С. күләме кәмеү процесына дусар. 20 б. 20‑се йй. алып 21 б. башына тиклем төньяҡ һәм төньяҡ‑көнсығыш урман‑даланың һоро урман һөрөнтө тупрағында уларҙың сиҙәм аналогтары м‑н сағыштырғанда С. күләме 20—25%‑ҡа кәмегән. Һөрөнтө ҡара тупраҡта С. миҡдарының сиҙәм тупраҡтар м‑н сағыштырғанда кәмеүе Урал алды дала зонаһында 20%‑ҡа тиклем һәм Урал аръяғы дала зонаһында 25%‑ҡа тиклем тәшкил итә. Һөрөнтө ерҙәрҙә С. кәмеүенең төп сәбәптәре булып ерҙе интенсив эшкәртеү тәьҫире аҫтында уның минерализацияһы көсәйеүе һәм һөрөнтө ҡатламға үҫемлек ҡалдыҡтары һәм органик ашламалар рәүешендәге органик матдәләрҙең етерлек кимәлдә инмәүе тора. Тупраҡта С. запастарының үҙгәреүе ярайһы кимәлдә үҫтерелгән культура һәм агротехника м‑н билдәләнә. С. юғалтыу масштабтары һыу һәм ел эрозияһы башланғанда шаҡтай арта. С. кәмеүе тупраҡ боҙолоуының төп сәбәптәренең береһе булып тора. Күп йыллыҡ үләндәр м‑н сәсеүәйләнештәрен, органик һәм минераль ашламаларҙың тулы дозаларын ҡулланыу С. күләмен а.х. культураларынан юғары һәм тотороҡло уңыш алыу өсөн кәрәк булған кимәлдә тоторға мөмкинлек бирә. Респ. тупраҡтарында С. күләмен һәм составын өйрәнеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 50‑се йй. башлап Аграр университетта (Ф.Й.Баһауетдинов, Д.В.Богомолов, Ф.Ш.Ғарифуллин, А.Ш.Ишемйәров, М.Б.Әмиров һ.б.) һәм Биология институтында (Ә.Х.Моҡатанов, Ф.Х.Хәзиев һ.б.) алып барыла.

Әҙәб.: Хазиев Ф.Х., Багаутдинов Ф.Я. Углеводные компоненты органического вещества почвы. Уфа, 1987; Органическое вещество почв Башкирии. Уфа, 1991; Багаутдинов Ф.Я., Хазиев Ф.Х. Состав и трансформация органического вещества почв. Уфа, 2000.

Ф.Й.Баһауетдинов

Тәрж. Г.А.Миһранова

Яндекс.Метрика