СЕЙӘ (Cerasus), роза һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 150‑нән ашыу төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда ҡыуаҡ С., йәки дала С., үҫә. Бейеклеге 1,5—2,0 м булған ҡыуаҡлыҡ. Япрағы оҙонса эллипс формаһында, нигеҙе шына һымаҡ, сите ваҡ киртләсле. Сәскәһе аҡ төҫтә, сәскәлеге сатыр формаһында. Майҙа сәскә ата. Емеше — һутлы төшлө емеш, йомро, ҡыҙыл йәки ҡуйы ҡыҙыл, ауырлығы 3 г тиклем, июлдә өлгөрә. Респ. бөтә терр‑яһы буйлап урман ситтәрендә, ҡоро битләүҙәрҙә үҫә. Культурала ябай С. (бейеклеге 2 м тиклем булған ҡыуаҡлыҡ; емешенең ауырлығы 3—5 г, ал төҫтән алып ҡыҙылға тиклем) һәм кейеҙ С. (бейеклеге 1—2 м булған ҡыуаҡлыҡ, ботағы һоро төҫтәге кейеҙ кеүек төктәр м‑н ҡапланған; емешенең ауырлығы 4 г тиклем, ҡыҙыл, бик ҡыҫҡа емеш һабы бар) таралған. Емешенең составына 8—10% шәкәр, 0,15—0,88% органик к‑талар, 15 мг% тиклем С витамины; дуплау матдәләре һәм микроэлементтар инә. Ябай С. ҡышҡа, ҡоролоҡҡа сыҙамлы. Орлоҡтар, тамыр үҫентеләре (кейеҙ С. башҡа), йәшел һабаҡсалар м‑н, ялғанмышты ашлап үрсетелә. БР‑ҙа ҡыуаҡ формаһында, ҡайһы бер райондарҙа ярым ағас кеүек үҫтерелә. Көнсығыш, төньяҡ‑көнсығыш, төньяҡ‑көнбайыш экспозицияның ҡалҡыу урындарында үҫтерәләр; рәт аралары 3—4 м, үҫемлектәр араһындағы алыҫлыҡ 1,5—2,0 м. Уңдырышлылығы 30 ц/га (Кушнаренко емеш‑еләк һәм виноград культуралары селекцияһы үҙәге, 2010). Емеше яңы йыйылған килеш һәм эшкәртелеп ҡулланыла. Урындағы һәм интродукцияланған С. сорттарының зона агротехникаһын эшләү һәм биол. үҙенсәлектәрен өйрәнеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Кушнаренко (1934 й. алып), Баймаҡ (1959—83), Стәрлетамаҡ (1959—74), Өфө (1960—80) тәж.‑производство хужалыҡтарында үткәрелә (Г.Ә.Мансуров, В.П.Стреляев һ.б.). С. бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. БР б‑са ҡулланылышҡа ябай С. (Незябкая, Полжир һәм Уфимская ранняя), ябай С. м‑н дала С. һеркәләндереүҙән сыҡҡан сорттар (Уральская рубиновая, Щедрая) һ.б. индерелгән.

Әҙәб.: Мансуров Г.А. Советы садоводу. Уфа, 1981; Система ведения интенсивного садоводства в колхозах и совхозах БАССР: (рекомендации). М., 1990; Каталог инновационных разработок. Научная и инновационная деятельность Башкирского государственного аграрного университета. Уфа, 2012.

Е.В.Кучеров, Г.Ә.Мансуров

Тәрж. Г.А.Миһранова

 

Яндекс.Метрика