ПРОГРАММАЛЫ МУЗЫКА, йөкмәткеһен асыу өсөн телдән аңлатма биреү м‑н оҙатылған инструменталь музыка. Дөйөмләштерелгән (муз. әҫәр һәм уның бүлектәренең исеме, эпиграфы бар) һәм конкрет (әҙәби әҫәр йәки комп. ижад иткән программа муз. әҫәрҙең сюжет нигеҙе булып тора) программа айырыла.

Программалыҡ баш. халыҡ музыкаһына хас һыҙаттарҙың береһе булып тора. Исемендә үк сағылған үҙ аллы сюжет, ш. уҡ легенда йәки риүәйәт сюжеты һәр ваҡыт инструменталь көй,ғәҙәттә ҡурай өсөн(“Аҡмәсет”, “Аҡ сатыр”, “Йәйәүле Мәхмүт” һ.б.), һәм бейеү көйөнә (“Ҡарт Байыҡ”; ҡара: “Байыҡ”, “Быҙаулыҡ”, “Иғзаҡов”, “Новалихин” һ.б.) нигеҙенә һалына. П.м. әҫәрҙәрендә төрлө тауыштарға оҡшатырға тырышыу ҙур роль уйнай: торналар сыңғырлауы, кәкүк саҡырыуы, бөркөт тауышы (“Аҡ яурын сал бөркөт”, “Кәкүк”, “Сыңрау торна” һ.б.). Легендаларға ярашлы, байтаҡ программалы инструменталь көйҙәр хужаларҙың яратҡан хайуандарына арнап яҙылған, атап әйткәндә, күптәре атҡа арналған (ҡара: Ат культы), көйҙөң ритмик һүрәте йыш ҡына ат сабышын хәтерләтә: “Дим буйы бүртә ат”, “Күк дүнән”, “Саптар юрға”, “Сонтоҡ ҡойроҡ күк ат” һ.б.

Милли музыканың барлыҡ үҫеш этаптарында ижад ителгән башҡ. халыҡ йырҙары һәм инструменталь көйҙәренең транскрипциялары башҡ. проф. музыка сәнғәтендә программалыҡтың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә: З.Ғ.Исмәғилевтең “Кәкүк” (“Кукушка”, 1950), Н.Ғ.Сабитовтың (1951), Р.Ғ.Ҡасимовтың (1985), Д.А.Ғәбитованың фп. өсөн “Салауат” (“Салават”) пьесалары. Инструменталь камера музыканың да мөһим өлөшөн программалы пьесалар, сюиталар, балалар өсөн циклдар (ҡара: Балалар музыкаһы) тәшкил итә: С.Ғәбәшиҙең (1914) фп. өсөн “Һағыш” (“Печаль”), “Пикник”, “Һағыштан һуң шатлыҡ” (“Радость после печали”), “Йәшлек” (“Юность”), М.З.Бәшировтың “Скерцо” (1959) һәм “Юмореска” (1960), А.Т.Кәримовтың ҡыллы ансамбль өсөн “Ҡояшлы көн” (“Солнечный день”, 1985), флейта һәм эстрада ансамбле өсөн “Шаян ел” (“Озорной ветерок”, 1989) пьесалары; Ҡасимовтың фп., скрипка, виолончель, флейта, кларнет, саксофон өсөн “Балалар дәфтәре” (“Детская тетрадь”, 1975—90) циклдары; Р.М.Хәсәновтың фп. өсөн 10 миниатюраһы (1977), Р.Х.Ғәзизовтың “Күренештәр” (“Картинки”, 1980), “Туған моңдар” (“Родные напевы”, 1986), Н.Ә.Дауытовтың “Балалар дәфтәре” (1989, 1990), Кәримовтың “Сыбар альбом” (“Пёстрый альбом”, 2001) һ.б.

Пейзаждар, халыҡ тормошо күренештәрен сағылдырған тасуирлы программалыҡ музыканың төрлө жанрында ҡулланылыш ала: Х.Ф.Әхмәтовтың “Йылъяҙма” (“Летопись”, 1945) симфонияһы, А.Х.Ғабдрахмановтың “Йәмле Яйыҡ буйҙары” (1972) эпиграфлы симфоник картинаһы, Д.Д.Хәсәншиндең “Байрамда” (1976) симфоник увертюраһы, М.Х.Әхмәтовтың “Ата-бабалар ере” (“Земля предков”, 1980), Дауытовтың “Урал” (1984), Хәсәншиндең “Урал иртәһе” (1995) симфоник поэмалары, Л.З.Исмәғилеваның “Атайҙар ере” (“Земля отцов”, 1972; “Дала” — “Степь”, “Инструменталь көйҙәр” — “Наигрыши”, “Бишек йыры” — “Колыбельная”, “Егеттәр” — “Джигиты”) симфоник циклдары. Программалыҡтың нигеҙенә халыҡтың шиғри ижади образдары [Х.Ф.Әхмәтовтың “Урал батыр” (1978; “Һомай ҡош”, “Һыу аҫты батшалығы”, “Һуғыш сәхнәһе”, “Урал батырҙың үлеме”) симфоник картиналар циклы], фәлс. характерҙағы темалар (Хәсәновтың “Сибай” симфоник поэмаһы, 1984; М.Х.Әхмәтовтың «“Урал батыр” башҡорт эпосын уҡығандан һуң» 3‑сө симфонияһы, 1998) һалынған. Конкрет программалыҡтың өлгөләре араһында М.Йәлилдең “Яулыҡ” (“Платочек”) шиғырына Сабитовтың “Яулыҡ тураһында поэма” (“Поэма о платке”, 1961), Х.Ғиләжевтең “Ҡырҡ алтынсы һалдат” поэмаһы б‑са “Ҡаһарманлыҡ” (“Мужество”, 1985) симфоник картиналары һәм М.Кәримдең “Салауат. Өн аралаш ете төш” трагедияһы б‑са Кәримовтың ҡыллы квартет өсөн “Тотҡон шағир” (“Поэт‑узник”, 2003) диптихы, М.Кәримдең “Ташлама утты, Прометей!” трагедияһы б‑са Хәсәновтың “Прометей” (1980) симфоник поэмаһы. Программалыҡ әҫәрҙәрҙең исеме [Сабитовтың “Героик поэма”һы (“Героическая поэма”), 1950; М.Х.Әхмәтовтың “Героик” поэмаһы, 1979; икеһе лә – симфоник оркестр өсөн] йәки арнау [Р.Ә.Мортазиндың Р.Л.Ғәбитов иҫтәлегенә арналған 5‑се симфонияһы, 1976; Б.В. һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығына арналған 7‑се симфонияһы, 1984; Р.Н.Сабитовтың ҡыллы оркестр һәм һуҡма ҡоралдар өсөн “Атай иҫтәлегенә” (“Памяти отца”) поэмаһы, 1987; М.Х.Әхмәтовтың ш. уҡ исемле 1‑се симфонияһы, 1994] аша билдәләнергә мөмкин.

Әҙәб.: Ахметжанова Н.В. Башкирская инструментальная музыка. Наследие. Уфа, 1996; Гарипова Н.Ф. Башкирская фортепианная музыка. Уфа, 2008.

Г.С.Галина

Тәрж. Г.Һ.Ризуанова

Яндекс.Метрика