ПОРТРЕТ (фр. рortrait), һынлы сәнғәт жанры; рәсем сәнғәтендә, графикала, скульптурала кеше һыны йәки кешеләр төркөмө һүрәте. П. кеше (модель) тышҡы оҡшашлыҡтан тыш, рухи донъяһын асҡан үҙенсәлекле һыҙаттар м‑н кәүҙәләндерелә. П. төрҙәре: яңғыҙ (билгә тиклем йәки бөтә кәүҙә м‑н), парлы, төркөмлө П., П.‑тип (билдәле соц. мөхит, милләт, синыф, дәүер вәкиленең типик образы), автопортрет (рәссамдың үҙенең һүрәте).

Башҡортостанда П. 20 б. 20‑се йй. Ю.Ю.Блюменталь, Ҡ.С.Дәүләткилдеев, А.П.Лежнев, В.С.Сыромятников ижадында барлыҡҡа килә. Лежневтың П. моделгә тышҡы оҡшашлыҡ биреү һәм уның характерын асыу бурыстары ҡуйылһа (“Фёкла портреты”, “Ҡатынымдың портреты”; икеһе лә – 1920), Сыромятников кешенең тышҡы ҡиәфәтенең милли үҙенсәлектәрен сағылдыра (“Башҡорт ҡыҙы милли кейемдә”, 1928). Дәүләткилдеевтең башҡ. һынлы сәнғәтенең классикаһына әйләнгән акварелдәрендә (“Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы”, “Айыуға һунар иткән башҡорт”; икеһе лә – 1928) милли тематика тәүге тапҡыр ижади аңлатма ала; ул дөйөмләштерелгән милли образдарҙы бар гүзәллегендә һынландырып, юғары художество мәғәнәһен һәм тойғоларын аса, ауыл кешеһенең бер ҡатлы булыуына һәм ышанып барыуына эскерһеҙ һоҡланып, үҙ халҡының абруйлылығына баҫым яһай. Рәссам тәүгеләрҙән булып рәсем сәнғәтенең майлы буяу техникаһындағы П. мөрәжәғәт итә (“БАССР‑ҙың халыҡ артисы Ғ.Минһажев портреты”, “Мәжит Ғафури портреты”; икеһе лә – 1937); уның П. колористик гаммаһы йыйнаҡ һәм теүәл, моделде уратып алған предметтар м‑н бәйләнештең булмауы иғтибарҙы кешенең рухи асылына йүнәлтергә мөмкинлек бирә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфө госпиталендә дауаланған яугирҙарҙың ҡәләм м‑н төшөрөлгән П. Дәүләткилдеев, фронтта — Ғ.Ш.Имашева, Г.В.Огородов, А.Т.Платонов ижад итә. В.П.Андреев әҫәрҙәренең геройҙары — тылда эшләгән кешеләр: “Колхозсы Арыҫлан Сәфәрғәлин”, (1942), “Түбәтәй кейгән колхозсы портреты” (1943) һ.б. Һуғыштан һуңғы осорҙа Г.С.Мостафин төп П. төшөрөү оҫтаһы булып китә (“Элемтәсе ҡыҙ портреты”, 1946).

20 б. 2‑се ярт. портрет жанры киң үҫеш ала (Ә.С.Арыҫланов, Ф.А.Кащеев, Г.М.Круглов, А.А.Кузнецов, Р.Ф.Усманов). Башҡ. мәҙәниәте эшмәкәрҙәренең П. серияһын Р.М.Нурмөхәмәтов ижад итә: “Яҙыусы Сәғит Агиш портреты” (1953), “СССР‑ҙың халыҡ артисы З.Насретдинова портреты” (1955). 60—70‑се йй. П. уның ижадында төп жанрҙарҙың береһенә әйләнә: “Бульдозерсы Ризуан Гәрәев” (1961), “Ҡарт һарыҡ көтөүсеһе” (1962), “Һауынсы Рыҫҡолова” (1963), “РСФСР‑ҙың атҡаҙанған табибы В.А.Ғиззәтуллина портреты” (1967), “РСФСР‑ҙың халыҡ артисы Г.Сөләймәнова һәм РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы Ф.Саттаров портреты” (1969) һ.б. Рәссамдың оптимизм м‑н һуғарылған сағыу колоритлы ижадында П. йыш ҡына П.‑типҡа әүерелә, ә ҡайһы берҙә сюжетлы картинаға яҡыная: “Самауыр артында” (1962), М.В.Нестеровҡа арналған “Тағы ла тыуған илдә” (1981) эштәре. П. араһында Арыҫлановтың аныҡ психологик “Шағир Т.Арыҫлан” (1973) П., Ә.Ф.Лотфуллиндың “Халыҡ шағиры Мостай Кәрим портреты” (1978) һәм “Ә.Х.Ситдиҡова портреты” (1979) бар. Был эштәр башҡ. мәҙәниәте данын күтәргән ижади шәхестәрҙең образын тамашасыға еткерә. Лотфуллиндың П. йыш ҡына драматик төҫ ала (“Тәҙрә төбөндәге ҡарсыҡ”, 1978). Ауыл кешеләренең образы ауылдаштарының П. серияһында (60—80‑се йй.), тарихи шәхес образы “Зәки Вәлиди портреты” (1996), ижади кешеләр образы “Композитор Х.Әхмәтов портреты” (1977), “Хәсән Туфан портреты” (1995) эштәрендә асыла.

Е.О.Клеймёновтың (“Катя портреты”, 1990), Р.М.Абдуллиндың (“Улымдың портреты”, 1980; “Улым”, 1993), И.И.Ғаяновтың (“Ҡыҙ кеше портреты”, “Ләйлә”; икеһе лә – 1989), М.И.Дәүләтбаевтың (“Ҡатын кеше портреты”, 1985; “Фая портреты”, 1990) әҫәрҙәре шәхесте төрлө яҡлап өйрәнә, һынлы сәнғәт телен тағы ла сағыуыраҡ итә; И.Ғ.Бикбулатовтың (“РСФСР‑ҙың халыҡ артисы Н.Ирсаева портреты”, 1984; “Таңсулпан Бабичева портреты”, 1987), Р.С.Хәбировтың (“Б.Домашников портреты”, “З.Бикбулатова портреты”, “З.Насретдинова портреты”; бөтәһе лә – 1989; “Һунарсы”, “Лилиә”; икеһе лә – 2007) акад. эштәре һүрәтләү саралары б‑са айырылып тора; 2000‑се йй. башында Р.А.Шәрифуллин тарафынан башҡарылған рәссамдар Б.Ф.Домашников, Е.А.Винокуров, В.М.Ханнановтың һәм скульптор Ф.С.Нуриәхмәтовтың П., У.Ғ.Мөхәмәтшиндың эштәрендә (“Ҡ.С.Дәүләткилдеев портреты”, 1981 һәм “Мифтахетдин Аҡмулла”), Г.Ғ.Калитовтың күп фигуралы «“Уңыш” колхозы һауынсылары» композицияларында (икеһе лә – 1988), “Йондоҙлоҡ” башҡ. театр сәнғәте күренекле эшмәкәрҙәренең төркөм П. (2002, Р.С.Зәйнетдинов м‑н берлектә) тасуири, психологик яҡтан дөрөҫ, уларҙа графика алымдары ҡулланыла.

Башҡ. рәссамдары В.Я.Батищев, А.Д.Бурзянцев, Е.А.Захарова, Ф.Р.Йәрғәлиев, Кащеев, Клеймёнов, Ә.Ш.Ҡашаев, Лежнев, С.В.Маджар, Л.Б.Әбүзәров һ.б., керамист В.Г.Кузнецова һәм скульпторҙар Н.А.Калинушкин, В.Г.Лобановтың автопортреттары П. жанрында ҙур урын алып тора.

Замандаштар образдары баҫма графикала сағыу кәүҙәләнеш таба: Б.Я.Палеханың “Һауынсы Харасова” (1962), “Йәш колхозсы ҡыҙ” (1963), “Бөрйән уҡытыусыһы”, “Яҙыусы Ә.Һ.Бикчәнтәев” (икеһе лә – 1970; бөтәһе лә – монотипия), “Рәссам Б.Ф.Домашников” (1974; офорт), Э.М.Сәйетовтың “Социалистик Хеҙмәт Геройы Р.Яхин” (1984; офорт). А.Г.Королевскийҙың байтаҡ гравюралары тарихи шәхестәргә арналған: “Иван Якутов” (1977), “С.Т.Аксаков” (1992), “Кинйә” (1997).

И.Н.Оськина

Тәрж. Г.Һ.Ризуанова

 

 

 

 

 

 

 

Яндекс.Метрика