“СЫҢҒЫҘНАМӘ” (“Сыңғыҙ тураһында китап”), “С ы ң ғ ы ҙ н а м ә д ә ф т ә р е”, башҡ. һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, тәуарих. Төрки телендә яҙылған, авторы билдәһеҙ. Тәүге варианты 16 б. аҙ. – 17 б. башында ижад ителгән, тип фараз ителә, был хаҡта текста осраған Алтын Урҙа осороноң риүәйәттәре һәм легендалары раҫлай; әҫәр тулыһынса 17 б. аҙ. яҙылып бөтә. Инеш өлөштән һәм 6 бүлектән тора. Инештә Сыңғыҙхандың ата‑бабаһы һәм вариҫтарының шәжәрәһе бирелгән. 1‑се бүлектә Сыңғыҙхандың мөғжизәле рәүештә тыуыуы (хан ҡыҙы Гөлмәликә ҡояш нурынан ул таба, ә улының ҡатыны Аланғу, ире үлгәндән һуң, шул рәүешле Сыңғыҙҙы таба) һәм тәхеткә ултырыуы т‑да хикәйәләнә. Бөтә хәл‑ваҡиғалар Көньяҡ Уралда бара; Сыңғыҙхан оран, тамға, онгон өләшеп биргән башҡ. ырыуҙары башлыҡтары Майҡы бей, Мөйтән бей, Тамъян бей, Юрматы бей һ.б. герой булып сығыш яһай. 2‑се бүлек Аҡһаҡ Тимергә арналған. Ғайсаның улы Әмәт т‑дағы 3‑сө бүлек йөкмәткеһе һәм жанр тәбиғәте б‑са тәүге бүлектәрҙән айырыла, унда поэтик ауыҙ‑тел ижады традициялары көслөрәк бирелә. Әмәт хәйлә һәм мәкер м‑н хан ҡыҙына өйләнә, әммә аҙаҡ ҡатынын юғалта, ә уның улы яуыз юлбаҫар булып китә. Күләме яғынан бәләкәй башҡа бүлектәрҙә батшаларҙың, хандарҙың шәжәрәһе бирелә, биләмәләре һанап сығыла. 6‑сы бүлектә ҡыҫҡаса Болғарҙа, Ҡазанда булған хәл‑ваҡиғалар һүрәтләнә, башҡорт ихтилалы (1681–84) т‑да бәйән ителә. Ҡулъяҙма варианттары башҡорт, ҡаҙаҡ, татарҙар араһында киң таралған була. Әҫәр тәүге тапҡыр 1822 й. Ҡазанда нәшер ителә. 1978 й. археографик экспедициялар ваҡытында Миндәк ҡасабаһында (Учалы ҡ.) 1801 й. эш ләнгән күсермәһе табыла; ТТӘИ‑нең Ғ.Б.Хөсәйенов ис. ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана. “С.” ҡайһы бер тема һәм мотивтары Т.Ялсығол, Ғ.Соҡорой, Ғ.М.Кейеков ижадында сағылыш тапҡан.

Әҙәб.: Надергулов М.ХИсторико-функциональные жанры башкирской литературы. Уфа , 2002. 

М.Х.Нәҙерғолов

Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов

Яндекс.Метрика