СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАЛАР СОЮЗЫ, Советтар Союзы, 1922—91 йй. булған дәүләт. 30 дек. Рәсәй империяһының төп биләмәләрендә совет власын урынлаштырғас, барлыҡҡа килә. Майҙаны — 22,4 млн км2 (Ер шарындағы ҡоро ерҙең 1/6 өлөшө). Ҡоро ерҙә көньяҡта — Афғанстан, Иран, Ҡытай, Корея, Монголия, Төркиә, көнбайышта Венгрия, Норвегия, Польша, Румыния, Финляндия, Чехословакия м‑н сиктәш була. Терр‑яһын Атлантик, Төньяҡ Боҙло һәм Тымыҡ океандар басс. ҡараған 12 диңгеҙ йыуған. Халҡы (мең кеше): 1926 й. — 147027,9 (ш. иҫ. башҡорттар — 713,6), 1939 — 170557 (843,6), 1959 — 208826,6 (989), 1970 — 241720,1 (1239,7), 1979 — 262084,6 (1371,4), 1989 й. — 286742,5 (1449,16, ш. иҫ. РСФСР‑ҙа — 1345,27, Әзербайжан ССР‑ында — 0,53, Әрмән ССР‑ында — 0,14, Белорус СС‑ында — 1,25, Грузия ССР‑ында — 0,38, Ҡаҙаҡ ССР‑ында — 41,85, Ҡырғыҙ ССР‑ында — 4,03, Латвия ССР‑ында — 0,63, Литва ССР‑ында — 0,42, Молдавия ССР‑ында — 0,61, Тажик ССР‑ында — 6,82, Төркмән ССР‑ында — 4,68, Үзбәк ССР‑ында — 34,77, Украина ССР‑ында — 7,4, Эстон ССР‑ында — 0,37). Баш ҡалаһы — Мәскәү. Беренсе булып СССР составына Белорус ССР‑ы, Кавказ аръяғы Совет Федератив Соц. Респ. (ЗСФСР; 1936 й.  Грузия ССР‑ына, Әзербайжан ССР‑ына, Әрмән ССР‑ына, бүленә), Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы, Украина ССР‑ы, 1925 й. — Төркмән, Үзбәк, 1929 й. — Тажик, 1936 й. — Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ, 1940 й. — Латвия, Литва, Молдавия, Эстон ССР‑ҙары инә. 1922 й. Советтарҙың  1‑се Бөтә Союз съезында (ҡара: Советтар съездары) СССР‑ҙың барлыҡҡа килеүе т‑да декларация ҡабул ителә һәм Килешеү раҫлана, ҮБК һайлана. Төп закон булып 1924 й. (яңы баҫмалары — 1936 й. һәм 1977 й.) ҡабул ителгән СССР Конституцияһы иҫәпләнә, уның нигеҙендә союздаш һәм авт. респ. конституциялары ҡабул ителә. 30‑сы йй. алып барылған үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә СССР-ҙа матди етештереү саралары тулыһынса дәүләтләштерелә һәм йәмғиәт тормошоноң барлыҡ өлкәләрендә лә идара итеүҙең адм.‑команда ысулдары (ҡара: Индустриялаштырыу, Коллективлаштырыу, Национализациялау, Биш йыллыҡ пландар) урынлаша. Тоталитар йәмғиәт ҡороу һөҙөмтәһендә күпләп репрессиялар (ҡара: Сәйәси репрессиялар, Сәйәси һөргөн) булып үтә. Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙән һуңСССР донъяла иң көслө держава булараҡ үҫешә. 1985 й. йәмғиәт м‑н идара итеүҙең адм.‑команда ысулы эҙемтәләрен бөтөрөр өсөн СССР етәкселеге үҙгәртеп ҡороу курсы иғлан итә. Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителгәндән һуң Башҡортостан вәкилдәре Яңы Огарёв процесында (1991 й. апр.—авг.) яңы Союз килешеүен төҙөүҙә ҡатнаша. Август кризисы СССР‑ҙың тарҡалыу процесын тиҙләтә. Дек. союздаш респ. етәкселәре тарафынан БДБ ойошторола. 25 дек. СССР йәшәүҙән туҡтай. БАССР‑ға 1936 й. союздаш респ. статусы биреүҙә баш тартыла. Автономия сиктәрендә Башҡортостан мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм иҡтисадттың айырым өлкәләрендә ярайһы уҡ ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә. Урта белем, урта профессиональ белем һәм юғары белем биреү б‑са уҡыу йорттары, мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениелары асыла. Еңел сәнәғәт, машиналар эшләү, нефть сығарыу сәнәғәте, нефть эшкәртеү сәнәғәте, нефтехимия сәнәғәте, химия сәнәғәте һ.б. үҫеш ала. Башҡортостандыңтөп сәнәғәт тармаҡтары сеймал сығарыуға, аралаш продукция етешретеүгә йүнәлтелгән була. Төп етештереү тармаҡтары иң элек СССР мәнфәғәте йүнәлешендә үҫешкән. Республиканың мәнфәғәттәре һәм үҙенсәлектәре иҫәпкә алынмаған, төбәктең комплекслы үҫеш ихтыяждары инҡар ителгән. Халыҡты соц. яҡтан тәьмин итеү өлкәһе насар үҫешкән.

Ю.В.Калашников

Тәрж. М.Х.Хужин

Яндекс.Метрика