СҮСЛЕ ҮҪЕМЛЕКТӘР, механик туҡымаларында сүстәр күләме ҙур булған йәки емештәрендә һәм орлоҡтарында оҙон төксәләр булған үҫемлектәр. С.ү. туҡыу сәнәғәтендәеп һәм туҡымалар (оҙон етен, мамыҡ үләне), үрелгән әйберҙәр (тал, балан, муйыл), бумалалар, һалабаш, щёткалар (йүкә), һеперткеләр (селек, күкһәүел), ҡағыҙ һәм ҡатырға (ҡайын, шыршы, уҫаҡ һ.б.), мендәр эсенә тултыра торған мамыҡ (мамыҡбаш күрән, екән) әҙерләү өсөн ҡулланыла. Иң ҡиммәтлеләре булып һабағында (етен, киндер һ.б. сүсле культуралар), япрағында (агава, яңы зеландия етене), емешендә (сейба тропик үҫемлеге), орлоғонда төксәләр рәүешендә (мамыҡ үләне) техник сүс булған һәм сүс алыу өсөн үҫтерелгән сүс культуралары (ҡара: Техник культуралар) тора. Башҡортостанда С.ү. өйрәнеү 20 б. 30‑сы йй. аҙ. Е.Н.КлобуковаАлисова тарафынан башлана, ул С.ү. төр составын аса, таралыуын һәм фенологияһын өйрәнә. 60‑сы йй. алып ҡырағай үҫеүсе С.ү. ареалдарын һәм биол. үҙенсәлектәрен өйрәнеү Биология институтында (Е.В.Кучеров, Ә.Х.Ғәлиева, С.С.Хәйретдинов һ.б.) алып барыла. С.ү. декоратив, дарыу, мал аҙығы үҫемлектәре һ.б. коллекцияһы составында интродукцияһы Ботаника баҡса‑институтында тормошҡа ашырыла. Республикала С.ү. 30‑ҙан ашыу ҡырағай төрө табылған: күп йыллыҡ етен (сүстәренең оҙонлоғо 25 мм, сифаты б‑са улар оҙон етендең сүстәренә яҡын), маҙа киндер (ҡоро һабаҡтарҙан сүс сығымы 30%‑ҡа тиклем), ике өйлө кесерткән (сүс оҙонлоғо 25—30 мм) һ.б. Һалабаш, щёткалар, бумалалар әҙерләү өсөн йүкәнең һалабашын; һеперткеләргә — ҡыуаҡ селектең, урыҫ күкһәүеленең һ.б. һабаҡтарын; сүс һәм төҙөлөш сүбәген етештереү өсөн — киндерҙең инә үҫемлектәренең сүстәрен ҡулланалар. Составында сүстең күп булыуы м‑н ш. уҡ аҡ ҡандала үләне,күл ҡамышы,ҡамыш һ.б. айырылып тора. Селтәрле етен БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Әҙәб.:Клобукова‑АлисоваЕ.Н. Дикорастущие полезные и вредные растения Башкирии. Т. 1, 2. М.; Л., 1958—1960; Кучеров Е.В. Ресурсы и интродукция полезных растений в Башкирии. М., 1979; его же. Ботанические экскурсии в Башкирии. Уфа, 1987.

Е.В.Кучеров

Тәрж. Г.А.Миһранова

 

 

Яндекс.Метрика