СУЛЬФОНДАР, RR'SO2 дөйөм формулалы (R һәм R’ — алкил‑, алкенил‑, алкинил‑, арил‑радикалдар) көкөрторганик берләшмәләре. Шулай уҡ икеләтә һәм өсләтә сульфондар билдәле. Тәбиғәттә һирәк осрай; ҡайһы бер хайуандарҙың ҡанында һәм бөйөр өҫтө биҙҙәрендә диметилсульфон табылған. С. — төҫһөҙ, башлыса кристаллик матдәләр, ҡайһы бер түбән алифатик С. — юғары ҡайнаусы еҫһеҙ шыйыҡсалар; күп органик эреткестәрҙә яҡшы эрейҙәр, ҡайһы бер түбән молекулалы булғандары һыуҙа эрей. Сульфоксидтар м‑н сағыштырғанда түбән нигеҙлек м‑н характерлана. С. өсөн юғары химик һәм термик тотороҡлолоҡ хас. Күп ҡайтарыусылар тәьҫиренә инерт, диазометан, галогенлы, карбонилле берләшмәләр һ.б. м‑н реакцияға инә. Ароматик С. литийорганик берләшмәләр тәьҫирендә бензилсульфин к‑талары барлыҡҡа килтереп эске молекуляр төркөмләнеүгә дусар ителә.  С. сульфидтарҙы йәки сульфоксидтарҙы окисландырып, сульфин к‑таларын йәки сульфинаттарҙы алкиллап, аллилсульфинаттарҙы термик төркөмләүгә дусар итеп алына. Ароматик С. киң ҡулланыла: ариленсульфондар нигеҙендә пластик массаларҙы конструкция һәм электротехника материалдары эшләүҙә, ҡайһы бер С. — дарыуҙар сифатында, мәҫ., 4,4‑диаминодифенилсульфонды (диафенилсульфон) һәм уның аналогы солюсульфонды махау ауырыуын (проказа) дауалар өсөн ҡулланалар. Сульфолан һәм сульфолен — эреткестәр. Башҡортостанда Органик химия ин‑тында сульфолан рәтендәге әүерелеүҙәрҙе тикшереүҙәр нигеҙендә стероид булмаған антифлогистик һәм эренләүгә ҡаршы сараларҙың яңы кластары табыла (Д.Н.Лазарева, Ф.С.Зарудий, Б.В.Флехтер), сульфоландың полимерлашыу законлыҡтары асыла (А.И.Воробьёва, Г.В.Леплянин, В.А.Никонов, А.Г.Толстиков, Г.А.Толстиков һ.б.), сульфолан эреткес итеп электр тогының химик сығанағында ҡулланыла  (В.С.Колосницын), ароматик полисульфондар алыу ысулдары (А.Е.Егоров, М.Г.Золотухин, С.Н.Салазкин һ.б.), нефть сәнәғәтендә флотокоагулянт итеп ҡулланыу өсөн полиаминосульфон алыу технологияһы эшләнә (Воробьёва). Нефть С. төҫлө металл мәғдәндәрен байытҡанда флотореагенттар сифатында ҡулланырға мөмкин (Ю.Е.Никитин, А.Х.Шәрипов). Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми‑тикшеренеү технология ин‑тында В.С.Пилюгин етәкс. ҡайһы бер сульфондарҙың гербицидлы һәм гельминттарға ҡаршы активлығы өйрәнелә.

Ю.И.Муринов

Тәрж. Ф.А.Ғималова

Яндекс.Метрика