СПИРТТАР, туйындырылған (алкоголдәр), туйындырылмаған (енолдар), углерод атомдарының ароматик ҡулсаһы (фенолдар) молекулаларында 1 йәки бер нисә гидроксил (ОН) төркөмлөуглеводород сығарылмалары. С. өсөн ИЮПАК номенклатураһы б‑са (метанол, этанол һ.б.), тривиаль (метил спирты — ағас, этиллы‑шарап һ.б.) һәм рациональ (карбинолдың гомологик рәт сығарылмалары) атамалар ҡулланыла. С. тип ш. уҡ традицияға ярашлы ҡайһы бер дарыуҙарҙы (бор, салицил, камфора С. – ярашлы рәүештә бор, салицил к‑таларының, камфораның этиллы С. эретмәләре; нишатыр С. — аммиактың һыуҙағы эретмәһе) атайҙар. Үҫемлектәрҙә тәбиғи спирттар осрай. ОН‑төркөмдәр һаны б‑са бер (алкоголдәр, беренсел, икенсел, өсөнсөл булыуы мөмкин), ике (гликолдәр), өс (глицерин), күп атомлы; углеводород радикалының төрө б‑са — алифатик (этил спирты), алициклик (циклогексанол), май ароматик (бензил спирты), гетероциклик С. айыралар. С. — шыйыҡсалар йәки ҡаты матдәләр, күп органик эреткестәрҙә яҡшы эрей. Бер атомлы (C1—C3), гликолдәр (C7 тиклем), глицерин һыу м‑н сикһеҙ ҡатнаша; юғары С. һыуҙа эремәй. Һыу, ҡайһы бер органик берләшмәләр м‑н азеотроп ҡатышмалар, һелтеле металдар м‑н — алкоголяттар, аммиак м‑н — аминдар, көслө минераль к‑талар м‑н — ул к‑таларҙың эфирҙары йәки ябай эфирҙар, карбон кислоталары м‑н ҡатмарлы эфирҙар барлыҡҡа килтерә. Беренсел спирттар йомшаҡ шарттарҙа альдегидтарға, карбон к‑таларына, икенселдәре — кетондарға окислана, өсөнсөлдәре — окисланыуға тотороҡло. С. эфирҙар йәки олефиндар барлыҡҡа килтереп дегидратлауға сағыштырмаса еңел дусар ителә, углеводородтарға әйләнеп ҡайтарылалар. Алифатик С. (С1—С3) характерлы алкоголь еҫле, (С4—С5) — татлы тынсыу, арилалифатик С. — емеш‑еләк еҫенә эйә; юғары алифатик еҫһеҙ С., түбән алифатик С. — еңелсә наркотик йоғонто яһай. Олефиндарҙы катализаторҙар булғанда гидратациялап, карбонилле берләшмәләрҙе ҡайтарып, алкилгалогенидтарҙы, ҡатмарлы эфирҙарҙы гидролизлап, углерод окисын гидридлап алалар; этил һәм башҡа ҡайһы бер С. тәбиғи шәкәрҙәрҙе фементатив әсетеү юлы м‑н алалар. Эреткестәр, органик берләшмәләр синтезлауҙа ярым продукттар, мотор яғыулығы итеп, синтетик буяуҙар, синтетик сүстәр, пластик массалар, лак‑буяу материалдары, синтетик йыуыу саралары, пластификаторҙар, мономерҙар етештереүҙә, аҙыҡ‑түлек сәнәғәтендә ҡулланалар. Башҡортостанда аҙыҡ‑түлек сеймалынан этил С. етештереү 18 б. уртаһында шарапҡыуыу заводтарында башлана. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөгә Лохвицкий спирт з‑ды (Украин ССР‑ы Полтава өлк.), махсус спирттар з‑ды (Мәскәү) эвакуациялана. 20 б. 50‑се йй. Өфө синтетик спирт з‑дында (ҡара: “Уфаоргсинтез”) синтетик этил С., Салауат нефтехимия комб‑тында (ҡара: “Салаватнефтеоргсинтез”) — бутил спирттары, Стәрлетамаҡ химия з‑дында (ҡара: “Каустик”) — синтетик глицерин,  Салауат нефтехимия комб‑тында һәм КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) — синтетик май спирттары етештереү үҙләштерелә. БР‑ҙа “Башспирт” ДУП‑ы аҙыҡ‑түлек сеймалынан этил С. сығара.

Р.Ф.Талипов

Тәрж. Ф.А.Ғималова

 

Яндекс.Метрика