СОПОЛИМЕРҘАР, макромолекулаларында төрлө типтағысомономербыуындары булған полимерҙар. Регуляр булмаған йәки статистик (быуындарҙың төркөмләнеүе осраҡлы, композицион‑төрлө), регуляр (билдәле ҡабатланыусы, композицион‑бер төрлө); ялғаулы, блоксополимерҙар (мономерҙарҙың 1 йәки бер нисә төрлө быуыныблоктары), аралашыусы сополимерҙар айырыла. С. нуклеин кислоталар, ҡайһы бер аҡһымдар (быуындар сиратлашыуы ярашлы код б‑са) инә. С. үҙенсәлектәре сомономерҙарҙың тибына, һанына бәйле; ялғаулы С. һәм блоксополимерҙарҙың үҙенсәлектәре ярашлы полимерҙар ҡатышмаһы үҙенсәлектәренә оҡшаш. Композицион‑бер төрлө, сиратлашыусы С. яҡшыртылған физик‑механик үҙенсәлектәргә эйә. Статистик, сиратлашыусы, ялғаулы С. радикал сополимеризация, блоксополимерҙарҙы — сополиконденсация, анионлы сополимеризация ысулдары м‑н алалар. Аҙ миҡдарҙа сомономерҙар — модификаторҙар, 2‑се мономерҙың күп булмаған өҫтәлмәһе полимерҙарҙы пластификациялау, газ фазаһынан радиация‑химик инициирлап сомономерҙар ялғауҙы — өҫкө йөҙҙәге үҙенсәлектәрҙе модификациялау өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 60—70‑се йй. Химия ин-тында этилендың карбоксиллы С. (иономерҙар) алыу технологияһын эшләү, үҙенсәлектәрен, төҙөлөшөн өйрәнеү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә; “Салаватнефтеоргсинтез” ПБ м‑н берлектә иономерҙар һәм юғары баҫым аҫтында алынған этилендың башҡа С. синтезлау өсөн пилот ҡулайламаһы булдырыла (Г.П.Гладышев, Ю.Б.Монаков, С.Р.Рафиҡов һ.б.). Изобутилен нигеҙендә функциональ мономерҙар м‑н ысын С. (гомополимер ҡушылмаһы булмаған), блоксополимерҙар, ш. иҫ. термоэластопластар, фрагментар, билдәле типтағы ситке группалы полимерҙар синтезлана (Ю.Я.Нелькенбаум, К.В.Прокофьев, Ю.А.Сангалов, З.И.Хоҙайбирҙина, Ю.Б.Ясман). 1960 й. Стәрлетамаҡ химия з‑дында (ҡара: “Каустик”) стирол һәм малеин ангидриды С., 1969 й. — стирол һәм акрилонитрил, 1974 й. — стирол һәм бутадиен каучугы, 1986 й. “Салаватнефтеоргсинтез” ПБ‑нда АБС‑пластигы; 1960 й. алып Стәрлетамаҡ синтетик каучук з‑дында (ҡара: “Каучук”) һәм 1966 й. башлап тәж.‑сәнәғәт нефтехимия з‑дында (ҡара: Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы) синтетик каучуктар нигеҙендә; Өфө синтетик спирт з‑дында (ҡара: “Уфаоргсинтез”) — статистик С. һәм этилендың пропилен м‑н блоксополимеры, синтетик каучуктар етештереү үҙләштерелә.

Р.Х.Ҡудашев

Тәрж. Ф.А.Ғималова


 

Яндекс.Метрика