ПОЛИМЕР ЕЛЕМДӘР, адгезивтар, төрлө материалдарҙы уларҙың өҫкө йөҙөндә һәм елем ҡатламында адгезив бәйләнеш барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә тоташтырыу (йәбештереү) һәләтенә эйә булған полимерҙар йәки полимер барлыҡҡа килтергән матдәләр нигеҙендәге композициялар. Килеп сығышы б‑са тәбиғи хайуан (альбумин, глютин, казеин) һәм үҫемлек (декстрин, крахмал нигеҙендә һ.б.), синтетик термопластик (полиакрил, полиамид, поливинилацетат, поливинилхлорид, полиэтилен һ.б.), термореактив (полиуретан, фенол‑формальдегид, эпоксид һ.б.) һәм резина (каучуктар нигеҙендә) П.е. бүленәләр. Агрегат хәле б‑са шыйыҡ (эретмәләр, суспензиялар, эмульсиялар) һәм ҡаты (гранулалар, плёнкалар, сыбыҡсалар), компоненттар һаны б‑са — бер‑ һәм күп компонентлыларға айырыла. П.е., полимерҙарҙан тыш, үҙ эсенә тулыландырыусылар, эреткестәр, пластификаторҙар, адгезион актив өҫтәмәләр алыуы мөмкин. Компоненттарҙы елем бутағыстарҙа бер төрлө масса барлыҡҡа килгәнсе бутайҙар, артабан ҡатышмаға экструзия, шымартыу, вальцовкалау, эретмә һиптереү һәм киптереү м‑н кәрәкле форма бирәләр йәки һауыттарға (канистрҙар, тубалар, флакондар) тултыралар. Йәбештереү процесы башта өҫкө йөҙҙәрҙе эшкәртеү (таҙартыу һәм активлаштырыу), П.е. һайлау һәм өҫкө йөҙҙәргә һылау ысулы (механизацияланған йәки бумала, валик, шпатель м‑н), йәбештерелә торған йөҙҙәрҙе тоташтырыу һәм артабан оҙаҡ тотоуҙы үҙ эсенә ала. Адгезион бәйләнеш эреткестең парға әйләнеүе йәки һыуыныуы, полимер‑реактопластың ҡаты хәлгә килеүе һөҙөмтәһендә полимерҙың ҡатыуы һәм эластомерҙы бүлмә һәм унан юғары т‑рала вулканизация булғанда барлыҡҡа килә. Елем берләшмәләре һыу‑, бензо‑, май‑, бәшмәккә ҡаршы тотороҡло, —200°С‑тан 300°С тиклем т‑раларҙа оҙаҡ файҙаланыу һәләтенә эйә. Башҡортостанда П.е. етештерер өсөн эре сеймал базаһы бар (ҡара: Химия сәнәғәте). 80—90‑сы йй. каучуктар нигеҙендә Контактол, Бустилат‑М, Бутекс универсаль елемдәре (“Авангард” пр‑тиеһы), универсаль эпоксид һәм карбоксиметилцеллюлоза нигеҙендә обой өсөн (“Уфахимпром” ААЙ), аяҡ кейеме өсөн 152‑И полихлоропрен маркалы һәм 900‑И полиуретан маркалы (“Башкелме” ААЙ), резиналарҙы йәбештерер өсөн каучуктар нигеҙендә 4508, 88 СА, 4НБ‑УВ, 8‑2572, Асмол маркалы (Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводы), ҡағыҙ, картон, ағастарҙы йәбештерер өсөн Эко‑Универсал акрил елемдәре (“ХИМЭКС” ҒПП)  сығарыла. Шулай уҡ ҡағыҙ өсөн елем нигеҙе булған шыйыҡ натрий быялаһы һ.б. (“Салауатбыяла” ААЙ), аяҡ кейеме һәм күн‑галантерея изделиелары елеменең нигеҙе булған хлорлы поливинилхлорид ыҫмалаһы етештерелә (“Каустик”). П.е. еңел сәнәғәттә, төҙөлөштә, авиа‑, машиналар эшләүҙә һ.б., төрлө материалдарҙы йәбештерер өсөн файҙаланыла (ағас, ҡағыҙ, быяла, керамика, металдар һ.б.); полихлоропрен һәм полиуретан — көнкүреш хеҙмәте пр‑тиеларында; карбамидформальдегид, фенол‑формальдегид һ.б. — ағас эшкәртеү сәнәғәтендә; карбоксиметилцеллюлоза, крахмал, поливинилацетат — типографияларҙа, поливинилбутираль елем плёнкаһы — триплекс күп ҡатлы хәүефһеҙ быяла (“Салауатбыяла”); тәбиғи каучук нигеҙендәге резина елемдәре — резинотехник изделиелар етештереүҙә ҡулланыла (Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар з‑ды). 70—90‑сы йй. Органик химия ин‑тында яңы махсус тәғәйенләнешле П.е. эшләү һәм камиллаштырыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла, 90‑сы йй. Нефтехимия һәм Катализ ин‑тында Ю.А.Сангалов тарафынан РФ‑та тәүгеләрҙән булып П.е. яңы төрө — энтомологик елем һәм ҡағыҙҙың ҡалтайыуын кәметкән аҙ күләмдә глицерин өҫтәлгән шыйыҡ натрий быялаһының модификацияһы булдырыла. Г.А.Толстиков, Г.В.Леплянин, А.И.Воробьева Мед. ФА акад. В.С.Савельев (Мәскәү), В.В.Плечев (Өфө) м‑н берлектә организмдың йомшаҡ туҡымаларын тоташтырыр өсөн хирургияла, травматологияла, стоматологияла һ.б. ҡулланылған Сульфакрилат елем композицияһы (бутилакрилат һәм сульфоланметакрилат м‑н этилцианакрилат) эшләнә. Шулай уҡ ул тегеү материалдарына (кетгут, капрон, лавсан) пролонгирланған үҙсәнлектәр биреү өсөн файҙаланыла. Калининград, Мәскәү, Һамар, С.‑Петербург, Өфө, Хабаровск һ.б. ҡалаларҙың 30‑ҙан күберәк мед. учрежденияларына индерелгән. 50 меңгә яҡын ампула етештерелгән.

Әҙәб.: Кардашов Д.А. Синтетические клеи. 3‑е изд., перераб. и доп. М., 1976; Кардашов Д.А., Петрова А.П. Полимерные клеи: cоздание и применение. М., 1983; Притыкин Л.М., Кардашов Д.А., Вакула В.Л. Мономерные клеи. М., 1988.

Ю.А.Сангалов

Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров

 

 

Яндекс.Метрика